Rozpoczyna się sezon wakacyjny, a wraz z nim rośnie zainteresowanie młodych ludzi pierwszą pracą. Dla wielu to sposób na własne pieniądze i większą samodzielność, a także pierwszy wpis do CV. Praca w gastronomii, sklepach i punktach usługowych, pomoc przy wykładaniu towaru, rozdawanie materiałów promocyjnych, wsparcie przy organizacji wydarzeń czy proste prace biurowe mogą być wartościowym doświadczeniem. Pod warunkiem, że odbywają się zgodnie z przepisami. A te w przypadku osób poniżej 18. roku życia są znacznie bardziej złożone, niż wielu rodziców i pracodawców zakłada.
Eksperci Job Impulse, agencji rekrutacyjnej i członka Polskiego Forum HR, przypominają, że wakacyjna praca nastolatka nie może być traktowana tak samo jak praca osoby dorosłej. Znaczenie ma wiek, forma umowy, rodzaj obowiązków, czas pracy, a nawet pora dnia, w której młoda osoba miałaby wykonywać zadania.
Zanim nastolatek podejmie wakacyjną pracę, warto sprawdzić pięć podstawowych rzeczy: czy ma odpowiedni wiek do wykonywania danej pracy, na jakiej podstawie ma zostać zatrudniony, czy zakres obowiązków rzeczywiście mieści się w katalogu prac dopuszczalnych dla osób młodych, ile godzin dziennie i tygodniowo może pracować oraz czy spełnione są wymagane formalności, np. zgody, badania lekarskie czy zatwierdzony wykaz prac lekkich. To ważne, bo wakacyjna praca często kojarzy się z czymś prostym i nieformalnym, tymczasem w przypadku osób poniżej 18. roku życia przepisy są bardzo konkretne. Pierwsze doświadczenie zawodowe powinno uczyć odpowiedzialności i dobrych standardów, a nie zaczynać się od niejasnych ustaleń czy ryzyka – mówi Łukasz Koszczoł, Prezes Job Impulse.
Małoletni i młodociany – przepisy rozróżniają pojęcia
W potocznym języku często mówi się po prostu o „pracy nieletnich”. W przepisach znaczenie mają jednak konkretne definicje. Małoletni to osoba, która nie ukończyła 18 lat. W prawie pracy kluczowe jest pojęcie pracownika młodocianego, czyli osoby, która ukończyła 15 lat, ale nie przekroczyła 18. roku życia.
Co do zasady, młodociany może zostać zatrudniony na podstawie umowy o pracę, jeśli ukończył co najmniej szkołę podstawową i przedstawi zaświadczenie lekarskie potwierdzające, że dana praca nie zagraża jego zdrowiu. Takie zatrudnienie może dotyczyć przygotowania zawodowego albo wykonywania prac lekkich. W przypadku prac lekkich pracodawca nie może jednak samodzielnie uznać, że dana czynność „wydaje się prosta”. Musi posiadać wykaz prac lekkich, przygotowany po konsultacji z lekarzem medycyny pracy i zatwierdzony przez właściwego inspektora pracy.
Szczególne zasady dotyczą nastolatków, którzy nie ukończyli 16 lat. Mogą oni wykonywać pracę lub inne zajęcia zarobkowe tylko na rzecz podmiotów prowadzących działalność kulturalną, artystyczną, sportową lub reklamową. Wymagana jest wtedy zgoda przedstawiciela ustawowego albo opiekuna dziecka oraz zezwolenie właściwego inspektora pracy. To oznacza, że udział dziecka w reklamie, sesji zdjęciowej, wydarzeniu sportowym czy projekcie artystycznym może być legalny, ale wymaga spełnienia określonych formalności.
Nie każda „prosta praca” jest pracą lekką
Jednym z najczęstszych błędów jest przekonanie, że praca sezonowa z natury jest lekka. W praktyce wszystko zależy od konkretnych obowiązków i warunków ich wykonywania. Praca lekka nie może zagrażać życiu, zdrowiu ani rozwojowi psychofizycznemu młodocianego. Nie może też utrudniać mu realizowania obowiązku szkolnego, jeśli praca wykonywana jest poza okresem wakacyjnym.
Do prac lekkich mogą należeć m.in. proste czynności biurowe, pomoc organizacyjna, drobne prace porządkowe, obsługa komputera czy wybrane zadania pomocnicze. Ważne jest jednak nie tylko to, co młoda osoba robi, ale również w jakich warunkach: czy nie musi dźwigać zbyt ciężkich przedmiotów, pracować w wymuszonej pozycji, w wysokiej temperaturze, przy substancjach szkodliwych albo w warunkach zwiększonego ryzyka wypadku.
Dlatego także popularne wakacyjne zajęcia, np. przy zbiorach owoców, trzeba oceniać ostrożnie. Nie można z góry uznać, że każda taka praca jest niedopuszczalna, ale nie można też automatycznie traktować jej jako bezpiecznej dla nastolatka. Decydują konkretne warunki, zakres obowiązków i zgodność z zatwierdzonym wykazem prac lekkich.
Wakacje a limity czasu pracy
W czasie ferii i wakacji młodociani mogą pracować więcej niż w trakcie roku szkolnego, ale nadal obowiązują ich szczególne limity. Osoba, która ukończyła 16 lat, może pracować maksymalnie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo przy pracach lekkich w okresie wakacyjnym. W przypadku młodocianych poniżej 16. roku życia limit wynosi 6 godzin na dobę i 30 godzin tygodniowo.
Limity te obowiązują łącznie, nawet jeśli nastolatek chciałby podjąć pracę u więcej niż jednego pracodawcy. Dlatego pracodawca powinien uzyskać od młodocianego oświadczenie o tym, czy jest już zatrudniony w innym miejscu.
Jeszcze bardziej restrykcyjne są zasady obowiązujące w trakcie roku szkolnego. Wtedy tygodniowy wymiar pracy młodocianego przy pracach lekkich nie może przekraczać 12 godzin, a w dniu, w którym uczestniczy on w zajęciach szkolnych, może pracować maksymalnie 2 godziny.
Bez nadgodzin, bez pracy nocnej, z obowiązkową przerwą
Młodocianego nie wolno zatrudniać w godzinach nadliczbowych ani w porze nocnej (między 22:00 a 6:00). W przypadku młodocianych, którzy nie ukończyli 16 lat, a także w szczególnych przypadkach dotyczących osób, które nie ukończyły szkoły podstawowej, za porę nocną uznaje się czas między 20:00 a 6:00.
Pracodawca musi też pamiętać o odpoczynku. Przerwa obejmująca porę nocną powinna trwać co najmniej 14 godzin, a tygodniowy odpoczynek młodocianego powinien wynosić co najmniej 48 godzin i obejmować niedzielę. Jeśli dobowy wymiar pracy przekracza 4,5 godziny, młodocianemu przysługuje 30-minutowa przerwa wliczana do czasu pracy.
To szczególnie istotne w gastronomii, hotelarstwie, handlu, przy wydarzeniach plenerowych czy akcjach promocyjnych, gdzie sezonowo pojawiają się dyżury popołudniowe, wieczorne albo weekendowe. Nie każdy grafik, który jest dopuszczalny dla osoby dorosłej, może zostać zaproponowany młodemu pracownikowi.
Wynagrodzenie i umowa: młody pracownik też ma prawa
Młodociany zatrudniony na podstawie umowy o pracę ma prawo do wynagrodzenia na zasadach właściwych dla pracowników. W 2026 roku minimalne wynagrodzenie za pracę wynosi 4806 zł brutto miesięcznie przy pełnym etacie, a przy niepełnym wymiarze czasu pracy ustala się je proporcjonalnie. W przypadku umów zlecenia minimalna stawka godzinowa wynosi 31,40 zł brutto.
Forma zatrudnienia ma znaczenie nie tylko dla wypłaty, ale też dla ubezpieczenia, odpowiedzialności i ewentualnych roszczeń w razie wypadku. Przy umowie o pracę młodociany korzysta z ochrony pracowniczej, a okres zatrudnienia wlicza się do stażu pracy. Przy umowach cywilnoprawnych sytuacja jest inna i wymaga każdorazowego sprawdzenia, jakie składki oraz zasady odpowiedzialności mają zastosowanie.
Kary mogą być wyższe niż sezonowa oszczędność
Nieprawidłowe zatrudnianie młodocianych może oznaczać dla pracodawcy odpowiedzialność wykroczeniową. W wielu przypadkach naruszenie przepisów prawa pracy wiąże się z grzywną od 1000 do 30 000 zł. Ryzyko dotyczy m.in. nieprawidłowej formy zatrudnienia, dopuszczenia do pracy bez wymaganych formalności, naruszenia przepisów o czasie pracy, braku badań lekarskich, niezapewnienia bezpiecznych warunków lub powierzenia młodocianemu zadań niedopuszczalnych.
