Cła i zmiany zasad handlu stają się coraz większym problemem dla europejskich przedsiębiorstw. W 2025 r. za poważną barierę uznawało je 18 proc. badanych firm, wobec 12 proc. dwa lata wcześniej. Jednocześnie odsetek przedsiębiorstw zwiększających zapasy w odpowiedzi na zakłócenia spadł z 31 do 17 proc. Firmy coraz częściej szukają alternatywnych dostawców i przenoszą część zakupów do państw o stabilniejszych relacjach handlowych z Unią Europejską. Wynika to z raportu Europejskiego Banku Inwestycyjnego i Komisji Europejskiej.
Europejskie przedsiębiorstwa mierzą się dziś z innymi zagrożeniami niż w pierwszych latach po pandemii. Wówczas największe trudności sprawiały niedobory surowców, brak komponentów i opóźnienia w transporcie. Obecnie coraz większą rolę odgrywają cła, ograniczenia eksportowe i niepewność związana z polityką handlową poszczególnych państw.
Według badań Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) i Dyrekcji Generalnej Komisji Europejskiej ds. Rynku Wewnętrznego, Przemysłu, Przedsiębiorczości i MŚP (DG GROW) w 2023 r. problemy z dostępnością surowców za poważną przeszkodę uznawało 27 proc. badanych firm. W 2025 r. odsetek ten spadł do 8 proc.
W tym samym czasie udział przedsiębiorstw wskazujących cła i zmiany taryf celnych jako poważną barierę wzrósł z 12 do 18 proc. Oznacza to, że problemy z zaopatrzeniem, które dominowały po pandemii, ustępują miejsca zagrożeniom wynikającym z decyzji politycznych i zmian zasad handlu międzynarodowego.
Dwie trzecie firm handlujących z USA obawia się trwałych ceł
Przedsiębiorstwa nie spodziewają się szybkiego powrotu do wcześniejszych warunków handlu. Wśród firm prowadzących wymianę handlową ze Stanami Zjednoczonymi 67 proc. uważa cła za trwałe zagrożenie. W przypadku przedsiębiorstw handlujących z Chinami odsetek ten wynosi 60 proc.
Takie oczekiwania wpływają na sposób planowania zakupów i produkcji. Przejściowe opóźnienie dostaw można złagodzić, zwiększając zapasy lub korzystając z innej trasy transportowej. Jeżeli jednak firma zakłada, że ograniczenia handlowe utrzymają się przez kilka lat, musi rozważyć zmianę dostawców lub podział zamówień między większą liczbę kontrahentów.
Cła podnoszą koszty sprowadzanych towarów, a ograniczenia eksportowe mogą utrudnić dostęp do materiałów niezbędnych w produkcji. Przedsiębiorstwa muszą więc brać pod uwagę nie tylko cenę komponentów, lecz także ryzyko zmiany przepisów w krajach, z których je importują.
Wyniki badania nie oznaczają jednak, że firmy europejskie zamierzają rezygnować z dostaw z USA lub Chin. Pokazują przede wszystkim, że coraz częściej traktują bariery handlowe jako zagrożenie, które może utrzymywać się przez dłuższy czas.
Firmy ograniczają zapasy i szukają nowych dostawców
Zmiana podejścia do zarządzania dostawami jest widoczna w odpowiedziach przedsiębiorstw. Udział firm wskazujących zwiększanie zapasów jako sposób zabezpieczenia się przed zakłóceniami spadł z 31 proc. w 2023 r. do 17 proc. w 2025 r.
Jednocześnie 19 proc. badanych przedsiębiorstw deklaruje dywersyfikację partnerów handlowych, a 11 proc. przesuwa część zakupów do dostawców działających w Unii Europejskiej.
Zamiast utrzymywać większe zapasy, przedsiębiorstwa starają się zapewnić sobie dostęp do kilku niezależnych źródeł zaopatrzenia. Pozwala to ograniczyć skutki problemów u pojedynczego dostawcy lub w kraju, z którego pochodzi część komponentów.
Oba rozwiązania odpowiadają jednak na nieco inne zagrożenia. Większe zapasy mogą pomóc przetrwać krótkotrwałe opóźnienia, ale nie chronią przed wieloletnim wzrostem ceł. W takiej sytuacji zmiana źródła zaopatrzenia może okazać się skuteczniejsza, choć zwykle wymaga więcej czasu.
Poszukiwanie nowych dostawców wiąże się również z kosztami. Przedsiębiorstwa muszą sprawdzić jakość oferowanych produktów, dostosować procesy produkcyjne i niekiedy zaakceptować wyższe ceny. W branżach uzależnionych od wyspecjalizowanych komponentów możliwości zmiany dostawcy bywają ograniczone.
Duże firmy lepiej oceniają swoje przygotowanie
Według badania EBI 64 proc. przedsiębiorstw w Unii Europejskiej uważa, że jest dość dobrze lub bardzo dobrze przygotowanych na zagrożenia geopolityczne. Wśród dużych firm odsetek ten sięga 73 proc.
Są to oceny samych przedsiębiorstw, a nie wyniki niezależnej kontroli ich odporności na zakłócenia. Pokazują jednak różnice między firmami pod względem deklarowanego przygotowania do działania w warunkach niepewności.
Duże przedsiębiorstwa mają zazwyczaj większe możliwości rozdzielania zamówień między dostawców, utrzymywania alternatywnych źródeł zaopatrzenia i finansowania zmian organizacyjnych. Dla mniejszych firm podobne działania mogą oznaczać większe obciążenie kosztowe.
Badanie wykazało również różnice między przedsiębiorstwami działającymi wyłącznie na rynku unijnym a tymi, które prowadzą handel z państwami trzecimi. W latach 2024–2025 firmy ograniczające działalność handlową do UE w większym stopniu zmniejszyły skalę działań dostosowawczych w łańcuchach dostaw.
Wspólny rynek eliminuje cła w handlu towarami między państwami członkowskimi i zapewnia przedsiębiorstwom jednolite podstawowe zasady wymiany handlowej. Nie chroni jednak przed wszystkimi zakłóceniami, zwłaszcza gdy unijni dostawcy sami korzystają z surowców i komponentów importowanych spoza Europy.
Dane handlowe potwierdzają przesunięcie zakupów
Zmiany nie ograniczają się do deklaracji przedsiębiorstw. Autorzy raportu przeanalizowali również strukturę zaopatrzenia firm w latach 2021–2025.
W tym okresie udział zakupów z państw niemających umów handlowych z Unią Europejską zmniejszył się o około 2,2 pkt proc. Jednocześnie udział dostawców z UE wzrósł o około 1,2 pkt proc., a dostawców z bardziej odległych państw objętych umowami handlowymi z Unią – o około 1 pkt proc.
Przedsiębiorstwa nie ograniczają się więc do poszukiwania dostawców w najbliższym otoczeniu geograficznym. Część zakupów trafia również do państw położonych daleko od Europy, jeżeli obowiązujące porozumienia handlowe zapewniają korzystniejsze lub bardziej przewidywalne warunki współpracy.
Dane wskazują na stopniową zmianę struktury zaopatrzenia, a nie masowe przenoszenie produkcji do Unii Europejskiej. Wzrost udziału dostawców unijnych o 1,2 pkt proc. jest stosunkowo niewielki i nie świadczy o odchodzeniu przedsiębiorstw od handlu międzynarodowego.
Trzeba również odróżnić zmianę udziału poszczególnych grup państw od zmiany wartości zakupów. Spadek udziału dostawców z krajów niemających umów handlowych z UE nie musi oznaczać, że przedsiębiorstwa sprowadzają stamtąd mniej towarów w ujęciu wartościowym. Może wynikać także z szybszego wzrostu zakupów na innych rynkach.
Ryzyko przerw w dostawach może silniej wpływać na inwestycje niż cła
Autorzy raportu sprawdzili także, jak przedsiębiorstwa mogłyby zmienić plany inwestycyjne w przypadku pogorszenia warunków handlu. W eksperymentalnej części badania EIBIS około 710 firm przedstawiono hipotetyczne scenariusze podwyżek amerykańskich ceł oraz zakłóceń geopolitycznych utrudniających dostęp do materiałów i komponentów.
W scenariuszach poważniejszych zakłóceń geopolitycznych saldo deklarowanych zmian planów inwestycyjnych wynosiło od około minus 6 do minus 8 pkt proc. W przypadku scenariuszy dotyczących samych podwyżek ceł było to około minus 2 do minus 3 pkt proc.
Saldo obliczono jako różnicę między odsetkiem firm deklarujących zwiększenie inwestycji a odsetkiem zamierzających je ograniczyć. Ujemny wynik oznacza zatem przewagę odpowiedzi wskazujących na ograniczenie planowanych wydatków.
Wyników eksperymentu nie należy utożsamiać z rzeczywistym spadkiem inwestycji. Przedsiębiorstwa odpowiadały na hipotetyczne scenariusze, a badacze mierzyli deklarowane reakcje, nie faktyczne zmiany nakładów inwestycyjnych.
Odpowiedzi wskazują, że ryzyko utraty dostępu do niezbędnych materiałów może silniej osłabiać skłonność do inwestowania niż sam wzrost kosztów importu. Podwyżkę ceł przedsiębiorstwo może uwzględnić w kalkulacji kosztów. Znacznie trudniej oszacować opłacalność inwestycji, jeżeli nie ma pewności, czy będzie mogło regularnie pozyskiwać komponenty potrzebne do produkcji.
W eksperymencie zaobserwowano także, że usunięcie niekorzystnego scenariusza nie prowadziło do równie silnej poprawy deklarowanych planów inwestycyjnych. Może to oznaczać, że firmy ostrożniej podejmują nowe zobowiązania nawet wtedy, gdy bezpośrednie zagrożenie słabnie.
Handel międzynarodowy pozostaje ważny dla firm UE
Pomimo wzrostu napięć handlowych przedsiębiorstwa europejskie nie deklarują powszechnego wycofywania się z rynków zagranicznych. Z badań EBI wynika, że niemal 90 proc. firm spodziewa się utrzymania lub poprawy wyników eksportowych.
Większą ostrożność wykazują przedsiębiorstwa sprzedające towary do Stanów Zjednoczonych i Chin. To właśnie w relacjach z tymi rynkami badane firmy częściej wskazują na ryzyko utrzymywania się barier handlowych.
Zmiany w zaopatrzeniu polegają przede wszystkim na rozdzielaniu zamówień między większą liczbę dostawców oraz poszukiwaniu partnerów w państwach objętych umowami handlowymi z UE. Przedsiębiorstwa nadal korzystają z międzynarodowych sieci produkcji i dystrybucji, ale coraz częściej uwzględniają ryzyko polityczne przy wyborze kontrahentów.
Źródła
Europejski Bank Inwestycyjny i Komisja Europejska, DG GROW, Redesigning supply chains: EU firms in a time of geopolitical risk, 17 września 2026 r., DOI: 10.2867/7477889.
CEPR/VoxEU, Resilience without retreat: How EU firms are redesigning their supply chains, 18 listopada 2026 r.



