W e-commerce, gdzie konkurencja jest jak wyścig samochodowy, a klienci są widzami w trybunach, polityka cenowa to jak nitro w baku samochodu – może przyspieszyć cię do zwycięstwa lub zatrzymać na poboczu. W tym artykule zgłębimy tajniki polityki cenowej, zastanowimy się nad jej wpływem na działania w e-commerce i podzielimy się tropami, które pomogą ci wygrać wyścig cenowy!
Skomplikowany Krajobraz Polityki Cenowej
W dzisiejszym e-commerce, polityka cenowa to jak partia szachów – każdy ruch musi być przemyślany. Konsumenci są coraz bardziej świadomi cen, a konkurencja wymaga elastyczności. Ale jak znaleźć równowagę między atrakcyjnymi cenami a zyskownością?
Rozważania w tym obszarze mogą obejmować analizę rynku, monitorowanie cen konkurencji, a także zrozumienie, jakie czynniki wpływają na decyzje zakupowe klientów. Elastyczność staje się kluczowym elementem, umożliwiając szybką reakcję na zmiany warunków rynkowych.
Narzędzia Polityki Cenowej
Dynamika Cen
Dynamika cen to jak jazz – pełna nieprzewidywalności. Narzędzia monitorujące ceny to twoje instrumenty. Śledzą konkurencję, reagują na trendy rynkowe i pomagają dostosować twoje ceny w czasie rzeczywistym.
Monitoring cen allegro to jeden ze sposobów na skuteczne dostosowywanie się do zmian w otoczeniu rynkowym. Automatyzacja tego procesu pozwala na błyskawiczną reakcję na zmiany, zanim zaczną one wpływać na wyniki finansowe.
Rabaty i Promocje
Rabaty i promocje to jak kolorowe fajerwerki – przyciągają uwagę. Ale jak sprawić, by były skuteczne? Klucz tkwi w umiejętnym ich dawkowaniu i zróżnicowaniu, by klienci czuli, że robią naprawdę dobry interes.
Rabaty mogą być również narzędziem do pozyskiwania nowych klientów. Wykorzystaj je jako magnes, przyciągając uwagę osób, które wcześniej nie były zainteresowane twoim sklepem.
Wpływ Polityki Cenowej na Klientów
Psychologia Cen
Psychologia cen to jak magia – wprowadza klientów w trans. Ustalając ceny na poziomie psychologicznie atrakcyjnym (np. 99,99 zł zamiast 100 zł), tworzysz iluzję oszczędności i zwiększasz przyciąganie oferty.
Badania pokazują, że określone ceny kończące się na „9” są postrzegane jako bardziej atrakcyjne. Wykorzystaj tę psychologiczną podstawę do skonstruowania cen, które przyciągną uwagę klientów.
Lojalność Klienta
Polityka cenowa może też być jak układanka – skomplikowana, ale z nagrodą. Oferty specjalne dla stałych klientów, programy lojalnościowe – to klucz do budowy trwałych relacji i powrotu klientów.
Rozważ wprowadzenie systemu punktów lojalnościowych, który pozwala klientom zbierać nagrody za każde zakupy. To nie tylko motywuje do powrotu, ale także buduje pozytywny wizerunek marki.
Jak Kształtować Skuteczną Politykę Cenową
Badania Rynkowe
Badania rynkowe to jak kompas – wskazuje kierunek. Znajomość oczekiwań klientów, analiza konkurencji – to fundament skutecznej polityki cenowej.
Przeprowadzanie regularnych badań rynkowych pozwala zrozumieć, jakie czynniki wpływają na decyzje zakupowe klientów. To także szansa na identyfikację luk w ofercie i dostosowanie polityki cenowej do aktualnych trendów rynkowych.
Analiza Rentowności
Analiza rentowności to jak bilans – pokazuje, czy jesteś na plusie. Łącząc wiedzę o kosztach i cenach rynkowych, zyskujesz klarowny obraz sytuacji finansowej.
Dokładna analiza rentowności pozwala na identyfikację produktów, które przynoszą największe zyski, a także tych, które mogą wymagać dostosowania cenowego. To kluczowy element optymalizacji strategii cenowej.
Wyzwania Polityki Cenowej
Konkurencja
W świecie e-commerce konkurencja to jak fala na morzu – zawsze obecna. Postawienie na wyjątkowość może być kluczowe, ale równie istotne jest śledzenie działań konkurencji.
Śledzenie strategii cenowej konkurencji pozwala szybko reagować na zmiany i utrzymywać konkurencyjność. Nie chodzi jednak tylko o dostosowywanie się do cen innych firm, ale także o poszukiwanie unikalnych elementów oferty, które przyciągną klientów niezależnie od cen.
Wpływ Promocji na Wizerunek Marki
Niektóre promocje mogą wpływać na wizerunek marki. Zbyt częste obniżki cen mogą sprawić, że klienci będą czekać na promocje, zamiast płacić pełną cenę.
Zadbaj o to, aby promocje były zrównoważone i nie wpływały negatywnie na postrzeganie marki. Dobrze skonstruowana polityka cenowa powinna uwzględniać różne aspekty marketingowe, aby utrzymać pozytywny wizerunek.
Podsumowanie
Polityka cenowa w e-commerce to jak sztuka kulinarnej mikstury – wymaga precyzyjnych składników i zbalansowanych proporcji. Właściwie skonstruowana może przyciągnąć tłumy klientów, ale błędy mogą smakować jak zupa z solą zamiast cukru. Dlatego bądź mistrzem w gotowaniu cenowych przepisów, a twój biznes e-commerce zawsze będzie cieszyć się smakiem sukcesu!
Zaawansowane narzędzia do monitorowania cen, elastyczność w dostosowywaniu oferty, zrozumienie psychologii zakupów klientów – to kluczowe elementy skutecznej polityki cenowej. Pamiętaj, że świat e-commerce to nieustanny wyścig, ale z właściwie skonstruowaną polityką cenową zawsze będziesz kierować się na metę zwycięstwa!
W trzecim kwartale 2023 roku sprzedaż opon na rynek, do dystrybutorów dalej zaliczyła spadki w niemal wszystkich segmentach, jednak już pod koniec tego kwartału zamówienia opon od klientów biznesowych raptownie wzrosły. Patrząc z perspektywy 3 miesięcy od lipca spadki dotyczyły: opony do samochodów poniżej 3,5 T DMC w sumie -10%, w tym do osobowych -7%, SUV -19%, dostawczych -25%, do maszyn rolniczych -27%, przemysłowych -28%, do samochodów ciężarowych -26%, a opony motocyklowe o -10%. Spadki zanotowano także na rynkach europejskich – we wszystkich segmentach.
– Trzeci kwartał pokazuje wciąż trudną sytuację w sprzedaży opon, ale liczymy na lepszą końcówkę tego roku i odbicie w kolejnym. Obserwujemy zmniejszającą się inflację oraz rosnący rynek wewnętrzny i mamy nadzieję, że to przełoży się także na sprzedaż opon. Nieustająco zachęcamy do inwestowania w wysokiej jakości opony, bo to jest inwestycja, która zwraca się w sensie ekonomicznym dzięki dłuższej eksploatacji i lepszym osiągom samochodu, ale nade wszystko zwraca się w postaci bezpieczeństwa na drodze. Potwierdzają to wyniki tegorocznych testów przeprowadzonych przez Grzegorza Dudę na torze Moto Parku w Krakowie, we współpracy z PZPO, Politechniką Rzeszowską oraz firmą Auto-Test. Widać w nich jak na dłoni, że na korzyść opon premium przemawia ogromna różnica w długości drogi hamowania – aż ponad 30 metrów przy prędkości 50 km/h – podkreśla Jacek Pryczek, prezes zarządu Polskiego Związku Przemysłu Oponiarskiego (PZPO).
Członkowie PZPO są przedstawicielami największych w Polsce i na świecie producentów opon. Reprezentują branżę zatrudniającą bezpośrednio w naszym kraju ponad 11.000 pracowników w 6 fabrykach i firmach handlowych. Codziennie z tych fabryk wyjeżdża ponad 140 tys. opon z napisem „made in Poland” do samochodów osobowych, ciężarowych, autobusów czy maszyn rolniczych i przemysłowych.
– Mimo trudnej sytuacji rynkowej, jakiej doświadczamy w tym roku, widzimy już promyki nadziei i wzrostu zamówień pod koniec Q3. Zamówienia od dystrybutorów na opony do wszystkich samochodów poniżej 3,5T DMC czyli osobowych, SUV i lekkich dostawczych osiągnęły we wrześniu poziom taki, jak rok temu. Czekamy na dane z kolejnych miesięcy. Ochładzająca się pogoda i kończąca się przyczepność opon letnich, a także mocno zużyte opony zimowe tej dużej grupy kierowców, jaka zdecydowała się ich nie wymienić opon wiosną – pozwala nam przypuszczać, że sprzedaż opon do klientów końcowych pod koniec roku będzie nawet większa niż w ubiegłym roku. Widać to już po kolejkach w serwisach oponiarskich i wydłużonym czasie oczekiwania na wolny termin– dodajePiotr Sarnecki, dyrektor generalny PZPO.
Europejski rynek opon
Europejskie Stowarzyszenie Producentów Opon i Gumy (ETRMA) opublikowało dane dotyczące sprzedaży opon na wymianę swoich członków w Europie za trzeci kwartał 2023 r. Dane wskazują na znaczny spadek we wszystkich segmentach, potwierdzając negatywną tendencję rynkową.
III kwartał 2023 roku pokazuje 6% spadek sprzedaży opon konsumenckich w porównaniu do III kwartału 2022 roku, pomimo pozytywnego trendu w rejestracji pojazdów. Podobnie segment opon do samochodów ciężarowych i autobusów odnotował spadek o -7%. Jednak najbardziej dotknięte były opony rolnicze, które zanotowały spadek sprzedaży o -21% oraz motocyklowe (-20%).
– Pogorszenie koniunktury na rynku odzwierciedla złożoną interakcję czynników, takich jak ciągły wzrost kosztów surowców, energii, logistyki i pracy. Ten krajobraz inflacyjny doprowadził do znacznego spadku popytu, co prawdopodobnie także wpływa na zmniejszenie zapasów – powiedział Adam McCarthy, sekretarz generalny Europejskiego Związku Producentów Opon i Gumy (ETRMA).
Pod wpływem rosnącego znaczenia aspektów zrównoważonego rozwoju zarówno dla konsumentów, jak i partnerów biznesowych, niezbędna w procesie transakcyjnym analiza due diligence zmienia swój charakter. Obszar ESG staje się integralną częścią tej analizy, stanowiąc jednocześnie brakujący element w procesie transakcyjnym, jak również w procesie tworzenia wartości firmy. ESG due diligence to nie tylko etyczny imperatyw, ale także aspekt strategiczny, który wpływa na wyniki finansowe i reputację organizacji.
W przeszłości badanie należytej staranności koncentrowało się głównie na tradycyjnych kwestiach finansowych, podatkowych, prawnych i biznesowych związanych z daną spółką, z niewielkim uwzględnieniem aspektów środowiskowych, społecznych i ładu korporacyjnego. Obecne warunki rynkowe oraz oczekiwania klientów, inwestorów i regulatorów wymuszają jednak rozszerzenie tego procesu, w którym kwestie ESG stają się integralną częścią analizy due diligence. Zrozumienie, w jaki sposób firma integruje praktyki związane z odpowiedzialnością społeczną, ochroną środowiska i ładem korporacyjnym w swojej strategii oraz bieżącej działalności, staje się kluczowym elementem dla inwestorów, umożliwiając im podejmowanie bardziej świadomych decyzji biznesowych. Z badania KPMG pt. „2022 EMA ESG Due Diligence Study” wynika, że 68% kupujących jest w stanie zapłacić wyższą cenę za spółkę, która wykazuje wysoki poziom dojrzałości w obszarze ESG zgodny z ich priorytetami. Jednocześnie 60% spółek zamierza przeprowadzać ESG due diligence w ponad połowie swoich transakcji M&A.
Proces ESG due diligence umożliwia inwestorom pozyskanie niezbędnych informacji na potrzeby transakcji oraz po jej realizacji do tworzenia wartości firmy. Obszar ESG jest analizowany nie tylko w kontekście identyfikacji potencjalnych ryzyk i związanych z nimi kosztów, ale również jako źródło możliwych dodatkowych korzyści finansowych stymulowanych transformacją ESG, zaś podejście do ESG due diligence powinno być spójne z przyjętą strategią zrównoważonego rozwoju. Ocena wyników ESG często służy jako miernik efektywnego zarządzania, co pozytywnie wpływa na wartość przedsiębiorstwa.
Mimo że obszar ESG w ramach badania due diligence wciąż ewoluuje, osoby odpowiedzialne za przeprowadzenie transakcji powinny poszukiwać inspiracji u liderów i na bardziej dojrzałych rynkach, aby opracować nowe podejścia w kontekście tego zagadnienia. Mogą także rozważyć skorzystanie z wiedzy zewnętrznych konsultantów i specjalistów, nie tylko dla zapewnienia solidnego procesu due diligence, ale także celem udzielenia wsparcia w miarę rozwoju tej formy usługi – mówi Rafał Owczarek, Partner, Szef Zespołu Doradztwa Transakcyjnego w Dziale Deal Advisory w KPMG w Polsce.
ESG due diligence skupia się na analizie i ocenie wpływu działań przedsiębiorstwa na trzy kluczowe obszary zrównoważonego rozwoju oraz ich zgodności z regulacjami oraz najlepszymi praktykami rynkowymi:
Czynniki środowiskowe (E) – czyli wpływ firmy na środowisko poprzez aspekty, takie jak ślad węglowy, efektywność energetyczna, gospodarka odpadami i korzystanie z zasobów naturalnych. Ocena czynników środowiskowych pomaga zidentyfikować potencjalne ryzyka i możliwości związane z klimatem, ograniczonymi zasobami i zgodnością z odpowiednimi regulacjami.
Czynniki społeczne (S) – badanie relacji firmy z pracownikami, klientami, dostawcami i społecznością lokalną, w której działa. Może obejmować kwestie dotyczące praktyki pracy, różnorodności i integracji, praw człowieka, zdrowia pracowników, bezpieczeństwa produktu i zaangażowanie społeczności. Pozytywny wpływ aspektów społecznych może przyczynić się do budowania reputacji firmy i długoterminowego sukcesu.
Czynniki związane z ładem korporacyjnym (G) – zasady i praktyki zarządzania w przedsiębiorstwie. Obejmuje to ocenę skuteczności rady nadzorczej, przejrzystości w raportowaniu finansowym, struktury kierowniczej, wynagrodzenia kierownictwa, zgodności z przepisami, jakości sprawozdawczości i systemu kontroli wewnętrznej, przestrzegania etycznych praktyk biznesowych oraz inne aspekty związane z dobrą korporacyjną praktyką.
ESG due diligence to nie tylko etyczny imperatyw, ale także aspekt strategiczny, który wpływa na wyniki finansowe i reputację organizacji, a tym samym na wartość firmy. Coraz więcej firm rozpoznaje znaczenie ESG w procesach transakcyjnych i stara się w pełni zintegrować te kwestie ze swoimi procedurami badania należytej staranności. To ważny krok w kierunku bardziej zrównoważonej przyszłości biznesu – mówi Krzysztof Pietrzyk, Dyrektor w Zespole Doradztwa Transakcyjnego w Dziale Deal Advisory w KPMG w Polsce.
Rachunki za energię elektryczną elektryzują właścicieli firm. Brzmi zabawnie, ale to niestety przykra rzeczywistość wielu przedsiębiorców. Jak oszczędzać energię, budując świadomość pracowników oraz troszcząc się o środowisko? Wdrażanie dobrych nawyków pozwoli jednocześnie obniżyć rachunki i podnieść wydajność zatrudnionych osób. To ważne, zwłaszcza, że wydatki na energię elektryczną stanowią szacunkowo aż do 40 proc. kosztów przedsiębiorstw.
Krok w dobrą stronę
Podstawą w kwestii zmniejszenia opłat za prąd jest wybór odpowiedniego dostawcy energii. Profil prowadzonej działalności nasuwa decyzję o wyborze najkorzystniejszej strefy czasowej z oferty danego sprzedawcy. Te z kolei różnią się stawką za kW (kilowatogodzinę), co pozwala wpłynąć na rachunki zwłaszcza w firmach produkcyjnych, gdzie część energochłonnych prac można wykonywać nocą, przy najkorzystniejszych opłatach.
Kolejny krok w stronę oszczędności to wymiana oświetlenia. Sprawa niby oczywista, ale niejednokrotnie pomijana. Wymiana tradycyjnych żarówek na oświetlenie typu LED pozwoli obniżyć energochłonność oświetlenia do ok. 80 proc. Ponadto światło tego typu jest zdrowsze dla oczu, na czym skorzystają także pracownicy.
Wprowadzenie czujników ruchu, również umożliwi oszczędzanie energii w firmie. Miejsca takie jak toalety czy klatki schodowe będą oświetlane tylko wówczas, kiedy ktoś faktycznie będzie z nich korzystał.
Ponadto aranżując przestrzeń biurową, warto wykorzystać maksymalnie dostęp do źródeł światła dziennego. Wprowadzenie systemu BMS (Building Management System), pozwala uruchamiać sztuczne źródła światła, gdy dzienne jest już niewystarczające i odwrotnie – wyłącza je, kiedy naturalne światło dzienne ma odpowiednie natężenie do pracy.
Ten sam system daje możliwość zarządzania źródłami ogrzewania i chłodzenia. Dostosowuje ich pracę do faktycznych godzin funkcjonowania firmy. Umożliwia także sterowanie niektórymi urządzeniami poza godzinami pracy, uruchamiając je w czasie korzystnych taryf nocnych. System ten gromadzi dane dotyczące wykorzystania energii w firmie, co pozwala je analizować i szukać kolejnych dróg oszczędności.
Tu warto wspomnieć także o właściwej termoizolacji budynków firmowych. Odpowiednie ocieplenie wpływa na zmniejszenie kosztów ogrzewania i chłodzenia do 35 proc. Warunki termiczne w miejscu pracy mają także wpływ na wydajność pracowników. Wyposażenie firmy w energooszczędny sprzęt i jego optymalne ustawienie także przyczyni się do obniżenia rachunków za prąd. Wiele urządzeń posiada tryb eko, z którego warto korzystać.
Najważniejszym krokiem do zmniejszania kosztów ponoszonych na energię elektryczną jest jej własne wytwarzanie. Coraz więcej firm decyduje się na rozwiązania tego typu. Fotowoltaika, wiatraki wertykalne, pompy ciepła, a do tego magazyny energii, to współczesne trendy eko, które realnie przekładają się na oszczędności przedsiębiorstw oraz mają pozytywny wpływ na środowisko naturalne.
Firma odpowiedzialna i oszczędna
Świadome tworzenie firmy, począwszy od samego projektu zagospodarowania przestrzeni, ocieplenia budynku, uważnego wyboru zakupionych sprzętów i wdrożonych rozwiązań energooszczędnych – to działania po stronie zarządu. Ich skorelowanie z dobrymi nawykami, wyedukowanych pracowników pozwoli realnie budować przedsiębiorstwo odpowiedzialne i oszczędne. Ważnym aspektem jest opracowanie strategii korzystania z wprowadzonych rozwiązań i konsekwentne jej realizowanie.
Shape Robotics, spółka z sektora EdTech notowana wcześniej na NASDAQ First North w Danii, uzyskała od początku 2023 r. 11,4 mln euro przychodów (vs. 4,89 mln euro za 3 kwartały ub.r.). Jej przychody za III kwartał 2023 r. wyniosły 3,87 mln euro, co stanowi wzrost o 39% względem analogicznego okresu w roku 2022. Od 20 listopada 2023 r. spółka jest notowana na głównym rynku NASDAQ w Kopenhadze. Shape Robotics prowadzi obecnie negocjacje warunków nabycia akcji polskiego EdTechu – Skriware, które mają się zakończyć do końca grudnia br.
Duńska spółka, która wchodzi na główny parkiet z bardzo dobrymi wynikami, zakłada na podstawie wcześniejszych doświadczeń, że IV kwartał okaże się równie owocny. Ze względu na skuteczną ekspansję na rynkach Europy Wschodniej i Środkowej Shape Robotics spodziewa się uzyskania rocznych przychodów rzędu 19,4-20,8 mln euro.
Wejście na główny rynek NASDAQ w Kopenhadze to kamień milowy w rozwoju Shape Robotics, który został poprzedzony wnikliwą analizą długoterminowych celów strategicznych międzynarodowej spółki. Przyczyni się on do zwiększenia widoczności oraz transparentności firmy konsekwentnie rozwijającej sieć międzynarodowych oddziałów – zarówno dla inwestorów, jak i pracowników oraz instytucji edukacyjnych, do których spółka adresuje swoje produkty oraz usługi. Shape Robotics dostrzega obiecujące perspektywy rozwoju przede wszystkim w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, ale jej plany obejmują także pozostałą część kontynentu.
– Nasze wejście na główny parkiet NASDAQ w Kopenhadze zbiega się w czasie z finalnym etapem negocjacji, mających na celu przejęcie firmy Skriware, które mamy nadzieję zakończyć w przyszłym miesiącu. Podobnie jak Rumunia, Polska masowo inwestuje we wdrażanie rozwiązań technologicznych w edukacji, chcielibyśmy więc dostarczać nasze produkty na duży, polski rynek równie efektywnie, jak wcześniej w Rumunii. Nastawiamy się teraz na realizację strategicznych działań w krajach przeprowadzających najbardziej ambitne inwestycje w sektorze EdTech. W 2024 r. priorytetem będą dla nas rynki Bułgarii i Mołdawii – mówi dyrektor generalny André Fehrn.
– Jesteśmy zdania, że planowana transakcja to odzwierciedlenie siły produktu, pozycji lidera w Polsce oraz potencjału zespołu Skriware. Dzięki temu ruchowi zapewnimy bardzo duże wsparcie – zespołowe i finansowe, w budowaniu międzynarodowych kanałów sprzedaży oraz uczynimy ze Skriware centrum rozwoju oprogramowania. Połączymy siły w celu budowania wspólnej wartości giełdowej lidera rynku EdTech w obszarze STEAM, druku 3D, robotyki i e-learningu dla szkół – powiedział Karol Górnowicz, Prezes Skriware.
– Z punktu widzenia Shape Robotics silna reprezentacja w Polsce stanowi istotną przewagę strategiczną. Dzięki niej możemy wykorzystać potencjał tkwiący w naszych globalnych partnerstwach i współpracy z międzynarodowymi partnerami dystrybucyjnymi oraz zdobyć większy udział w rynku, niż gdybyśmy weszli na polski rynek niejako „z zewnątrz” – wyjaśnił André Fehrn, CEO Shape Robotics.
Celem Shape Robotics jest wzmocnienie pozycji jako wiodącego dostawcy technologii edukacyjnych, realizacja projektów oraz wejście na nowe rynki przy zastosowaniu sprawdzonych metod działania. Obecność na głównym parkiecie NASDAQ w Kopenhadze ma wspierać dalszy rozwój spółki, który jest dodatkowo stymulowany przez rosnące zapotrzebowanie na robotykę i rozwiązania cyfrowe w sektorze edukacji.
Dodatkowe informacje na temat wyników Shape Robotics:
XTPL przyjął Strategię na lata 2023-2026, która koncentruje się na skalowaniu biznesu i przyspieszeniu rozwoju Spółki. Główny cel to osiągnięcie do końca horyzontu Strategii 100 mln zł sprzedaży komercyjnej, czyli 10-krotnego wzrostu względem 2022 roku, oraz zrealizowanie pierwszych wdrożeń technologii XTPL na linie przemysłowe globalnych producentów zaawansowanej elektroniki. Strategia zakłada koncentrację w dwóch kluczowych obszarach: rozwoju biznesu i sprzedaży, a także rozwoju operacyjnego i całej organizacji. Punktem wyjścia dla sformułowania i przyjęcia Strategii jest wysoki poziom zaawansowania rozwijanych projektów oraz wyraźny wzrost popytu na produkty i rozwiązania Spółki, widoczny w raportowanych wynikach począwszy od 2022 roku. Trend ten był kontynuowany także w III kwartałach br., gdzie narastająco przychody ze sprzedaży produktów i usług wyniosły 9,2 mln zł, o 38% więcej w ujęciu rok do roku. Wynik jest efektem komercjalizacji wszystkich trzech linii biznesowych, w tym wysokiej ilości dostarczonych urządzeń Delta Printing System w okresie III kwartałów 2023 roku w liczbie 8 szt.
– Przyjęcie Strategii na lata 2023-2026 to ważny moment w rozwoju XTPL, który został poprzedzony szeroką analizą naszych dotychczasowych osiągnięć, posiadanych kompetencji i możliwości, jakie na przestrzeni ostatnich kilku kwartałów pojawiły się przed Spółką. Nasza sprzedaż komercyjna rośnie w wysokim tempie, a my zyskujemy coraz większą rozpoznawalność na arenie międzynarodowej, co przekłada się na istotne postępy w rozwijanych przez nas wdrożeniach przemysłowych oraz rosnącą sprzedaż w pozostałych liniach biznesowych – urządzeń Delta Printing System (DPS) i High Performance Materials (HPM, nanotusze). Wypracowane w ostatnich latach solidne fundamenty, pozytywne trendy i popyt jaki identyfikujemy w obrębie naszego portfolio, zamierzamy przekuć teraz w skalowanie biznesu i znaczące przyspieszenie rozwoju Spółki. Główny cel to osiągnięcie do końca 2026 roku sprzedaży komercyjnej na poziomie 100 mln zł, to 10x więcej niż odnotowaliśmy w 2022 roku i wymagać będzie od nas szeregu inwestycji i zmian w strukturze naszej organizacji. Jesteśmy do tego dobrze przygotowani. Zakończona w lipcu br. oferta publiczna w istotnej części zabezpiecza finansowanie naszych działań i pozwala w pełni skoncentrować się na realizacji Strategii. Podtrzymujemy jednocześnie plan osiągnięcia pierwszego pełnego wdrożenia technologii XTPL w skali przemysłowej w drugiej połowie 2024 roku. Nasze dwa moduły przemysłowe zostały dostarczone w III kwartale br. do zagranicznych partnerów i wkroczyliśmy w najważniejszy etap budowy urządzeń prototypowych z zaimplementowanym naszym modułem drukującym w celu przeprowadzenia ostatecznych testów na liniach końcowych klientów, brandów rozpoznawalnych na całym świecie – komentuje Filip Granek, Prezes Zarządu XTPL S.A.
Strategia XTPL na lata 2023-2026 zakłada koncentrację na dwóch głównych obszarach działalności. Pierwszym jest rozwój biznesu i sprzedaży w celu realizacji przychodów komercyjnych na poziomie 100 mln zł do końca 2026 roku oraz osiągnięcie pierwszych wdrożeń technologii XTPL na przemysłową skalę. Ponadto planowane jest poszerzenie rozwijanych projektów o nowe branże w postaci telekomunikacji i biosensorów, a także dalsza rozbudowa międzynarodowej sieci dystrybutorów i utworzenie stacjonarnych centr sprzedażowych w kluczowych technologicznie destynacjach: USA, Tajwan, Korea Płd. Drugi obszar to rozwój operacyjny i całej organizacji celem istotnego zwiększenia zdolności produkcyjnych we wszystkich trzech liniach biznesowych oraz kontynuacja prac B+R nad istniejącym portfolio oraz przyszłymi produktami Spółki. Działaniom tym towarzyszyć będzie dostosowywanie struktury organizacji poprzez udoskonalanie procesów wewnętrznych i w konsekwencji zbudowanie silnej marki z dopasowaną ofertą i celowanymi rynkami. Przyciągnięcie do Spółki nowych talentów pozwoli rozwinąć posiadane kompetencje, a także je poszerzyć.
Źródłem finansowania Strategii na lata 2023-2026 jest plan inwestycyjny oszacowany na ok. 60 mln zł, a jego pierwsze elementy zostaną sfinansowane dzięki środkom w wysokości 34,6 mln zł netto pozyskanych przez Spółkę w ramach zakończonej w lipcu br. oferty publicznej. Finansowanie dalszych etapów zaplanowane jest przede wszystkim ze środków własnych wypracowanych z bieżącej działalności operacyjnej, a także projektów dotacyjnych w zakresie prac B+R. XTPL posiada także możliwość wykorzystania instrumentów dłużnych, których uruchomienie nie jest obecnie rozważane.
– Realizacja Strategii na lata 2023-2026 nadaje długoterminowy kierunek rozwoju całej organizacji i ma znaczenie również dla rodzaju oraz tempa wdrażanych inwestycji, które w sposób przejściowy będą miały wpływ na raportowane przez nas wyniki finansowe. W III kwartale zwiększyliśmy wydatki inwestycyjne, które objęły m.in. urządzenia do prac B+R i produkcji oraz budowę prototypów nowych urządzeń. Zatrudniliśmy kolejnych członków zespołu, wzmacniając kompetencje we wszystkich kluczowych obszarach organizacji, w ślad za tym powiększyliśmy również powierzchnię produkcyjną, laboratoryjną i biurową. Ponadto zwiększyliśmy zapasy w celu obsłużenia do końca roku jeszcze kilku zaplanowanych dostaw urządzeń Delta Printing System. Wraz ze wzrostem naszych zdolności produkcyjnych, oczekujemy także wzrostu wolumenu zamówień na naszej produkty, co z kolei wpłynie pozytywnie na raportowane wyniki. Kluczowe jest dla nas obecne saldo środków pieniężnych, które zabezpiecza główne inwestycje i pozwala komfortowo rozpocząć proces skalowania naszego biznesu. Poza realizacją przychodów komercyjnych, kontynuować będziemy także rozpoznawanie przychodów z dotacji w ramach obecnie prowadzonych projektów oraz przyszłych, o które aktywnie wnioskujemy. Innowacyjność naszych rozwiązań technologicznych pozwala na wysoki poziom dopasowania do wielu programów na stopniu krajowym i europejskim. Poza stopniowym podnoszeniem zdolności produkcyjnych oczekujemy, że pierwsze pełne wdrożenie technologii XTPL na przemysłową skalę będzie istotną weryfikacją naszej technologii i mocną referencją z pozytywnym wpływem na tempo postępów w pozostałych rozwijanych przez nas równolegle 9 projektach – mówi Jacek Olszański, Członek Zarządu ds. finansowych XTPL.
Po III kwartałach 2023 roku XTPL wygenerował 9,2 mln zł przychodów ze sprzedaży produktów i usług, co stanowi wzrost o 38% w ujęciu rok do roku. Przychody ogółem w tym samym okresie wyniosły 10,8 mln zł i były wyższe o 27% r/r. EBITDA po III kwartałach br. zanotowała -1,2 mln zł, co stanowi wzrost o 0,1 mln zł względem tego samego okresu w ubiegłym roku. Strata netto wyniosła -2,6 mln zł i spadła o -0,5 mln zł w odniesieniu do poprzedniego roku. Przepływy pieniężne netto wyniosły 25,7 mln zł, na co w głównym stopniu wpływ miało zaksięgowanie środków pozyskanych z zakończonej w lipcu br. oferty publicznej. Środki pieniężne na koniec 30.09.2023 roku wyniosły 31,7 mln zł i dają komfort rozpoczęcia wdrażania ambitnej Strategii na lata 2023-2026.
Model biznesowy XTPL opiera się na trzech komplementarnych liniach biznesowych. Stanowią je moduły do wdrożeń przemysłowych na linie produkcyjne globalnych producentów elektroniki, urządzenia prototypujące Delta Printing System (DPS) oraz High Performance Materials (HPM, nanotusze). Spółka posiada łącznie 9 projektów nakierowanych na przemysłowe wdrożenia swojej technologii, z czego na zaawansowanych etapach rozwoju znajdują się 4 projekty obejmujące 3 strategiczne dla Spółki obszary: półprzewodniki, wyświetlacze oraz zaawansowane płytki PCB. Łączny potencjał z wszystkich 9 rozwijanych obecnie projektów przemysłowych, przy założeniu ich pozytywnej walidacji, Spółka szacuje na ok. 400 mln zł średniorocznych przychodów. Klientami końcowymi są globalne podmioty odpowiadające za produkcję elektroniki nowej generacji m.in. wiodący producent półprzewodników z Tajwanu, jeden z największych na świecie producentów wyświetlaczy FPD (ang. Flat Panel Display) z Korei Płd. oraz notowany na Nasdaq 100 czołowy producent maszyn przemysłowych z USA.
XTPL od początku działalności realizuje starannie opracowaną politykę ochrony własności przemysłowej oraz intelektualnej, posiadając 24 przyznane patenty i łącznie 28 trwających procesów zgłoszeniowych w okresie od września 2019 roku do listopada 2023 roku. Wzrost liczby patentów, z poprzednio raportowanych 8 patentów, jest wynikiem zmiany metodologii, obecnie zliczane jest uzyskanie ochrony dla danego wynalazku dla każdej lokalizacji (kraju) oddzielnie.
W okresie dziewięciu miesięcy 2023 roku skonsolidowane przychody Grupy Pracuj wyniosły 550,9 mln zł i były o 21,5% wyższe niż w analogicznym okresie 2022 roku. Wzrost ten wynikał głównie z konsolidacji niemieckiej grupy softgarden (przejętej w połowie ubiegłego roku), mocnego odbicia na rynku ukraińskim oraz systematycznie rosnącej liczby klientów Grupy korzystających z usług oferowanych w modelu SaaS.
W samym trzecim kwartale 2023 roku przychody Grupy Pracuj sięgnęły 181,2 mln zł (+4,8% r/r), skorygowana EBITDA[1] wyniosła 87,6 mln zł (+2,7% r/r), a zysk netto 50,3 mln zł (-0,1% r/r).
Skorygowana EBITDA Grupy Pracuj w pierwszych trzech kwartałach 2023 roku wyniosła 260,6 mln zł, co oznacza wzrost o 5,8% r/r, natomiast skonsolidowany zysk netto w omawianym okresie wyniósł 160,2 mln zł, o 5% więcej niż przed rokiem.
Na polskim rynku, w związku ze spowolnieniem gospodarczym, Grupa zanotowała spadek r/r liczby opublikowanych projektów rekrutacyjnych w serwisie Pracuj.pl. Został on jednak w znacznym stopniu skompensowany wzrostem średnich cen projektów rekrutacyjnych.
Zysk operacyjny segmentu Ukraina po trzech kwartałach tego roku wyniósł 7,7 mln zł, wobec 7,5 mln zł straty operacyjnej przed rokiem. Rezultat ten jest wyższy od całorocznych wyników osiąganych na rynku ukraińskim przed inwazją rosyjską (4,8-4,9 mln zł zysku operacyjnego w latach 2020-2021).
– Grupa Pracuj konsekwentnie poprawia swoje wyniki pomimo wymagającego otoczenia rynkowego. Ubiegłoroczna akwizycja niemieckiej grupy softgarden przekłada się pozytywnie na nasze przychody oraz daje potencjał dalszego dynamicznego rozwoju w obszarze HR Tech SaaS, w którym z kwartału na kwartał coraz lepsze rezultaty osiąga również eRecruiter, nasz polski system wspierający procesy rekrutacyjne. Obie te marki korzystają obecnie z wzajemnych doświadczeń, realizując m.in. synergie produktowe, a teraz robią kolejny krok w swoim rozwoju, wchodząc w obszar post-hire. Niezwykle budujące są również rezultaty osiągane przez należący do Grupy Pracuj ukraiński serwis Robota.ua. Pomimo trudnych warunków prowadzenia biznesu wskutek zbrojnej agresji Rosji na Ukrainę, Robota.ua umocniła pozycję wiodącego serwisu rekrutacyjnego w tym kraju, a liczba publikowanych ofert pracy zbliża się do poziomów notowanych przed wybuchem wojny. Przekłada się to na skokowy wzrost przychodów i poprawę rentowności ukraińskiego segmentu oraz pozwala nam śmielej myśleć o inwestowaniu w zwiększanie skali działalności w Ukrainie – komentuje Przemysław Gacek, prezes Grupy Pracuj.
– W serwisie Pracuj.pl również nieustannie rozbudowujemy portfel produktów oferowanych pracodawcom, w tym wykorzystujących zaawansowaną analitykę danych i mechanizmy sztucznej inteligencji, aby jeszcze efektywniej łączyć ich z kandydatami do pracy. Naszym strategicznym celem jest stopniowe umacnianie pozycji Grupy Pracuj na wszystkich rynkach naszej działalności. Z większym apetytem myślimy też o potencjalnych kolejnych akwizycjach – dodaje Przemysław Gacek.
Stabilizacja wyników finansowych na polskim rynku
Łączne przychody Grupy Pracuj z polskiego rynku osiągnięte w pierwszych trzech kwartałach 2023 roku wyniosły 382,7 mln zł (-2,6% r/r), natomiast zysk operacyjny segmentu Polska sięgnął 212,0 mln zł (-1,1% r/r). Ten niewielki spadek wynikał przede wszystkim z mniejszej aktywności rekrutacyjnej pracodawców związanej z obserwowanym spowolnieniem gospodarczym.
Liczba projektów rekrutacyjnych opublikowanych w serwisie Pracuj.pl w ciągu dziewięciu miesięcy tego roku sięgnęła 381 tys. i była o 12,3% niższa niż w analogicznym okresie 2022 roku, kiedy to obserwowano popandemiczne ożywienie na rynku rekrutacyjnym. Średnia cena projektów rekrutacyjnych sprzedanych od początku bieżącego roku do końca września przekroczyła z kolei 885 zł, co oznacza wzrost o 7,9% r/r.
Systematycznie rośnie również liczba aktywnych klientów korzystających z systemu eRecruiter wspierającego rekrutację, oferowanego w modelu SaaS. Na koniec września 2023 roku sięgnęła ona 1 927 firm, tj. o 9,1% więcej niż rok wcześniej.
– Stale rozbudowujemy i doskonalimy nasze usługi, zarówno w obszarze serwisów rekrutacyjnych, jak i rozwiązań HR Tech oferowanych w modelu abonamentowym. W trzecim kwartale uruchomiliśmy drugą fazę projektu Pracuj.pl 3.0. Jej celem jest dalsza personalizacja serwisu dla kluczowych grup użytkowników – w pierwszej kolejności dla kandydatów z sektora IT. Do oferty serwisu Pracuj.pl wprowadziliśmy ponadto dodatek Zasięg+ umożliwiający promocję publikowanych ofert pracy za pomocą zewnętrznych narzędzi, m.in. platformy Google – wskazuje Rafał Nachyna, dyrektor operacyjny Grupy Pracuj.
eRecruiter i softgarden wchodzą w obszar post-hire
Istotną nowością w obszarze HR Tech SaaS Grupy Pracuj jest rozbudowa oferty polskiego systemu eRecruiter oraz niemieckiego softgarden o moduły umożliwiające zarządzanie procesem wdrażania do firmy nowych pracowników, czyli tzw. onboarding. – W trzecim kwartale przeprowadziliśmy pierwsze testy tego rozwiązania, przygotowując się do wprowadzenia tej usługi na rynek. eRecruiter udostępnił swoim klientom także platformę HR Workflows, która umożliwia integrację wszystkich procesów HR w jednym miejscu, co wspiera ich automatyzację. W niemieckiej spółce zakończyliśmy z kolei prace nad nową odsłoną systemu wspierającego rekrutację – softgarden 3.0 w części oferowanej w modelu SaaS. Nowe funkcjonalności powinny przełożyć się na wzrost zaangażowania klientów – wylicza Rafał Nachyna.
Grupa Pracuj przejęła softgarden – dostawcę narzędzi wspierających nowoczesną rekrutację online (tzw. Talent Acquisition Suite) – w połowie 2022 roku i konsoliduje wyniki niemieckiej spółki począwszy od trzeciego kwartału ubiegłego roku. W ciągu dziewięciu miesięcy tego roku przychody z rynku niemieckiego wyniosły 136,9 mln zł, a zysk operacyjny przekroczył 4 mln zł. Niemcy są obecnie drugim największym rynkiem działalności Grupy Pracuj pod względem generowanej sprzedaży.
Na koniec września br. z usług softgarden oferowanych w modelu SaaS aktywnie korzystało 1 595 firm, co oznacza przyrost o 13,8% r/r.
Mocne odbicie w Ukrainie
Przychody Grupy Pracuj z rynku ukraińskiego w pierwszych trzech kwartałach tego roku wyniosły 31,3 mln zł i były o 61% wyższe niż w analogicznym okresie 2022 roku. Zysk operacyjny segmentu Ukraina sięgnął natomiast 7,7 mln zł (wobec 7,5 mln zł straty operacyjnej przed rokiem). Łączna liczba projektów rekrutacyjnych w ukraińskim serwisie Robota.ua w omawianym okresie wyniosła 682 tys. (+65% r/r), z czego niemal 367 tys. stanowiły płatne projekty rekrutacyjne (+72,9% r/r).
– We wrześniu zespół Robota.ua zorganizował we Lwowie, po raz pierwszy od wybuchu wojny, konferencję HR Camp. W ciągu kilku ostatnich lat stała się ona jednym z największych tego rodzaju spotkań dla osób związanych z rynkiem pracy w Ukrainie. Tegoroczna edycja zgromadziła rekordową liczbę uczestników, w tym największych ukraińskich pracodawców. Wydarzenie poświęcone było m.in. potrzebom rynku pracy działającego w warunkach wojennych i kryzysowych. Obserwowany w ostatnich kwartałach kilkudziesięcioprocentowy wzrost liczby ofert zatrudnienia publikowanych w serwisie Robota.ua świadczy o systematycznej odbudowie rynku rekrutacyjnego w Ukrainie po niezwykle trudnym dla wszystkich 2022 roku – komentuje Rafał Nachyna.
Marża skorygowana EBITDA na poziomie 47%, zysk netto 5% w górę
Wypracowana przez Grupę Pracuj skorygowana EBITDA w pierwszym trzech kwartałach 2023 roku wyniosła 260,6 mln zł, co oznacza wzrost o 5,8% r/r. Marża skorygowana EBITDA wyniosła tym samym 47,3% wobec 50,2% w całym 2022 roku. Konsolidacja softgarden obniża w krótkim i średnim terminie poziom marży skorygowanej EBITDA Grupy, co wynika przede wszystkim z obecnego etapu rozwoju niemieckiej spółki, skoncentrowanego na akwizycji nowych klientów i wzroście sprzedaży.
Skonsolidowany zysk netto Grupy Pracuj po dziewięciu miesiącach tego roku wyniósł 160,2 mln zł, tj. o 5,0% więcej niż w analogicznym okresie 2022 roku.
Wybrane skonsolidowane wyniki finansowe Grupy Pracuj
(mln zł)
3 kw. 2023
3 kw. 2022
Zmiana
r/r
1-3 kw. 2023
1-3 kw. 2022
Zmiana
r/r
Przychody z umów z klientami
181,2
172,9
4,8%
550,9
453,2
21,5%
Skorygowana EBITDA
87,6
85,3
2,7%
260,6
246,2
5,8%
Marża skorygowana EBITDA
48,4%
49,3%
(0,9 pp)
47,3%
54,3%
(7,0 pp)
Zysk netto
50,3
50,4
(0,1%)
160,2
152,6
5,0%
[1] Skorygowana EBITDA oznacza zysk z działalności operacyjnej powiększony o amortyzację, skorygowany o rozpoznane, jak również odwrócone, a uprzednio rozpoznane odpisy z tytułu trwałej utraty wartości aktywów oraz o wykazane w skonsolidowanym sprawozdaniu z całkowitych dochodów koszty programów płatności w formie akcji, koszty oferty publicznej oraz koszty związane z akwizycjami.
Wskaźnik nastrojów gospodarczych Komisji Europejskiej dla Polski i Niemiec był w tym roku znacząco rozbieżny. Znajdująca się w fazie wzrostu oraz zmierzająca w kierunku ekspansji Polska wyraźnie kontrastuje z zachodnim sąsiadem, przesuwającym się w kierunku recesji. Pytaniem pozostaje czy sytuacja gospodarcza w Niemczech oraz krajach północno-zachodniej części UE poprawi się czy też spowoduje spowolnienie wzrostu w Polsce, Europie Środkowej i południowej strefie euro.
Wskaźnik nastrojów gospodarczych Komisji Europejskiej (składający się z przemysłu, budownictwa, usług, handlu detalicznego i zaufania konsumentów) wskazywał na rozbieżności między Niemcami a Polską od początku 2023 r. Firmy produkcyjne i handlowe miały wciąż dużo nadmiarowych zapasów, które starały się stopniowo rozładować. Proces ten sprawiał, że popyt na towary przemysłowe mocno spadał. Rozładowanie zapasów obniżyło nastroje gospodarcze w niemieckim przemyśle o ponad 10 proc. poniżej tegorocznego poziomu. Z kolei polski przemysł jak dotąd wykazał się odpornością i kształtował się blisko średniej po pandemii.
Nastroje w budownictwie i przemyśle w Niemczech stale się pogarszają, ponieważ wyższe stopy procentowe zniechęcają do zaciągania kredytów i zmniejszają popyt. W Polsce budownictwo nadal jest wspierane przez rządowe dotacje do kredytów hipotecznych. Nastroje konsumentów w Polsce ponownie wzrosły, od kwietnia przekraczając średnią po pandemii. Widać to również w danych krajowych, w tym w poprawie sprzedaży detalicznej. Sprzyja temu wzrost płac, który ostatecznie wyprzedził inflację.
Gorsze nastroje w firmach powiązanych z niemiecką gospodarką
Według respondentów badania PMI słabe ożywienie w Chinach, inflacja obniżająca dochody realne, post- pandemiczne przejście z towarów z powrotem na usługi oraz deglobalizacja przyczyniły się do spadku na całym świecie zamówień w przetwórstwie przemysłowym. Jednak jak dotąd wydaje się, że produkcja w Polsce utrzymuje się na nowym, wyższym trendzie, znacznie powyżej normy sprzed pandemii. Jednym z powodów mogą być zyski z nearshoringu produkcji (outsourcing do pobliskich krajów).
Wraz z poprawą nastrojów gospodarczych w Polsce, w większości podsekcji przetwórstwa przemysłowego zaszły zmiany na lepsze. Jednak ekspozycja na Niemcy jako głównego partnera handlowego ciągnie polskie firmy w przeciwnym kierunku. Aby sprawdzić, jak pogarszające się oczekiwania w Niemczech wpływają na polską gospodarkę, zbadaliśmy 21 podsekcji przetwórstwa przemysłowego. Porównaliśmy zmianę 28 wskaźników badania tendencji biznesowych (od października 2022 r. do października 2023 r.) z ekspozycją sektorową na niemiecką gospodarkę, wyrażoną jako udział firm kontrolowanych przez inwestorów z Niemiec. Jak się okazuje im mniejsza ekspozycja na gospodarkę niemiecką, tym większa poprawa koniunktury. Firmy związane z niemieckim kapitałem wyrażają poważne obawy co do swojej przyszłości, ogólnej sytuacji ekonomicznej, produkcji oraz zamówień krajowych i zagranicznych.
Europie Środkowej na ścieżce niewielkiego wzrostu
Recesja w Niemczech spowalnia tegoroczny wzrost. Mimo to, większość gospodarek w Europie Środkowej powinna uniknąć recesji. Agregowany przez Deloitte konsensus prognoz rynkowych i instytucjonalnych wskazuje, że tegoroczny wzrost spowolnił do 0,7 proc. w Europie Środkowej (spodziewany spadek w Estonii i na Węgrzech), przyczyniając się do szybszej dezinflacji. Październikowe prognozy Międzynarodowego Funduszu Walutowego wskazują, że w tym roku jedynie Chorwacja znajdzie się na ścieżce wzrostu powyżej przed-pandemicznych oczekiwań (o 2,9 proc.), Polska jest poniżej o 0,5 proc., a z drugiej strony Czechy pozostają aż o 10 proc. poniżej. Według konsensusu, odbicie wzrostu w 2024 r. będzie jedynie łagodne, m.in. ze względu na restrykcyjną politykę pieniężną w strefie euro, średni wzrost w Europie Środkowej wyniesie 2,5 proc. (od 2,0 proc. na Litwie i Łotwie do 3,4 proc. w Rumunii), z nadal podwyższoną inflacją na poziomie 4,3 proc. (od 2,8 proc. na Łotwie do 6,1 proc. w Polsce). W obliczu wysokiej inflacji utrzymuje się znaczna niepewność co do kursów złotego i forinta, która jest widoczna w dużym zróżnicowaniu prognoz dla tych walut.
Trzech na pięciu Polaków słyszało o substancjach psychodelicznych. Zdaniem części ekspertów, rośnie świadomość społeczna w tym zakresie. Jednocześnie na rynku istnieje potrzeba szukania nowych metod leczenia, takich jak terapie oparte na psychodelikach. Ale nie brakuje też opinii, że wyniki sondażu są dość niepokojące, ponieważ z tymi substancjami związane są zagrożenia. Badanie pokazuje, że o ww. środkach słyszały głównie osoby młode, z wysokim dochodem, wyższym wykształceniem oraz z największych miast. Według znawców tematu, obecnie trzeba skupić się na szerszej edukacji Polaków, bo część osób sięga po te substancje w celach rekreacyjnych. W szerszym zamyśle należy się skupić na wykorzystaniu ich do celów stricte medycznych, bo to może pomóc milionom pacjentów z różnymi schorzeniami. Jednak badania nad tym w Polsce mocno kuleją.
Większość Polaków słyszała
Jak wynika z najnowszego sondażu UCE RESEARCH, blisko 59% respondentów słyszało o substancjach psychodelicznych. Prawie 23% z 1031 ankietowanych dorosłych Polaków zaprzeczyło temu. Natomiast ponad 12% badanych nie potrafiło tego określić, a przeszło 6% nie pamiętało, czy spotkało się z tym terminem.
– Świadomość społeczna na temat substancji psychodelicznych cały czas w Polsce rośnie, co jest kluczem do wprowadzenia ich jako ważnego narzędzia w leczeniu zaburzeń i chorób psychicznych. W kontekście faktu, że ok. 150 milionów ludzi w UE zmaga się z problemami zdrowia psychicznego, istnieje naprawdę pilna potrzeba szukania nowych metod leczenia, takich jak terapia oparta o substancje psychodeliczne. W Parlamencie Europejskim powstała nawet grupa ds. leczenia nimi – komentuje Aleksandra Maciejewicz z ONDARE legal/business hub.
Jak stwierdza Jakub Greń, psycholog kliniczny i psychoterapeuta uzależnień oraz członek Polskiego Towarzystwa Psychodelicznego, wynik wynoszący prawie 60% jest dość wysoki. Wydaje się też dość niepokojący, bo może odzwierciedlać nadmierny entuzjazm, który jest już zidentyfikowany na Zachodzie. Zachwyt ten przekłada się na rosnące oczekiwania pozytywnych efektów psychodelików, z którymi są związane zagrożenia, zwłaszcza jeśli te substancje są używane w nieodpowiednich warunkach i dawkach, a także z niewłaściwym nastawieniem. Według eksperta, jeżeli więc za tym zainteresowaniem nie idzie wiedza merytoryczna, to mamy niepokojący wynik.
– Substancje psychodeliczne są w naszej kulturze od dawna, np. grzyby halucynogenne, więc powinny być znane przynajmniej części społeczeństwa. Kwestią do dyskusji jest to, co respondenci rozumieją pod tym pojęciem, bo może on oznaczać różne środki. W bardzo szerokiej definicji mogą pojawiać się w tej grupie np. kannabinoidy. W Polsce na substancje z tej grupy lub przynajmniej części z nich, stosowany jest termin substancje halucynogenne – mówi dr Artur Malczewski, kierownik Działu Badań, Monitorowania oraz Współpracy Międzynarodowej w Krajowym Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
Wokół (nie)znajomości tematu
O substancjach psychodelicznych słyszało więcej mężczyzn niż kobiet. Ponadto tak twierdzą przede wszystkim osoby w wieku 25-34 lat, z miesięcznym dochodem netto powyżej 9 tys. zł, z wykształceniem wyższym oraz z miast liczących powyżej 500 tys. mieszkańców. Jak podkreśla dr Artur Malczewski, nie ma zaskoczenia, patrząc na odpowiedzi uwzględniające płeć respondentów. Wyniki badań dotyczących narkotyków pokazują, że rozpowszechnienie używania substancji psychoaktywnych, zarówno tych legalnych, jak i nielegalnych, jest wyższe wśród mężczyzn niż kobiet.
– Osoby, które deklarują, że słyszały o substancjach psychodelicznych, prawdopodobnie śledzą różne medialne doniesienia, w tym na temat najnowszych trendów w leczeniu. Przykładowo, młodsze pokolenia mają lepszy dostęp do najnowszych informacji naukowych za pośrednictwem mediów społecznościowych, podcastów, spotkań branżowych czy konferencji. Przedstawiciele wymienionych grup mogą być bardziej świadomi badań i potencjalnych korzyści związanych z terapią substancjami psychodelicznymi. One z kolei zyskują na ważności w krajach zachodnich, gdzie tradycyjna medycyna często zawodzi w stosunku do skali problemu i trzeba szukać alternatyw – analizuje Aleksandra Maciejewicz.
Więcej kobiet niż mężczyzn nie słyszało o substancjach psychodelicznych. Ponadto w ten sposób odpowiadają głównie osoby w wieku 55-64 lata, z miesięcznym dochodem netto na poziomie 1000-2999 zł, z wykształceniem średnim oraz z miejscowości liczących od 100 tys. do 199 tys. mieszkańców.
– Starsze pokolenia dorastały w czasach, gdy terapeutyczne substancje psychodeliczne były mniej akceptowane społecznie i często kojarzone z ruchami kontrkulturowymi. Mogły więc być mniej eksponowane na informacje na ich temat. Wiele starszych osób może też kojarzyć te substancje z kontekstem rekreacyjnym, a nie medycznym czy terapeutycznym. Ponadto ci Polacy mogą mieć inne postrzeganie zdrowia psychicznego i być mniej skłonni do szukania nowoczesnych form terapii lub edukacji na temat zdrowia psychicznego – stwierdza ekspertka z ONDARE legal/business hub.
Nowe metody leczenia i edukacja
Jakub Greń podkreśla, że od niecałych dwóch dekad mówi się o tak zwanym renesansie badań nad medycznym zastosowaniem psychodelików. One przedostają się do mediów, bo to temat wzbudzający zainteresowanie. W efekcie społeczeństwo czeka na nowe, skuteczne i szybko działające metody leczenia różnych problemów zdrowotnych. Według eksperta, wpływ na wyniki omawianego sondażu mogła mieć działalność platform streamingowych. W ostatnich latach pojawiło się na nich wiele filmów i seriali przedstawiających psychodeliki w jednoznacznie pozytywnym świetle. Do tego są celebryci i influencerzy zachęcający do używania tych substancji. Jednak z taką opinią nie wszyscy eksperci się zgadzają.
– Otwartość na nowe metody leczenia i świadomość społeczna są kluczowe dla postępów w medycynie, w szczególności psychiatrii, i psychoterapii. Warto tutaj też wspomnieć o stanowisku rządu australijskiego. Terapie oparte na dwóch substancjach psychodelicznych zostały w Australii uznane za potencjalnie ratujące życie. Decyzja Australian Therapeutic Goods Administration umożliwia psychiatrom przepisywanie psylocybiny i MDMA już od lipca tego roku w ramach lecenia zespołu stresu pourazowego i depresji lekoopornej – mówi Aleksandra Maciejewicz.
Według Jakuba Grenia, badań nad zastosowaniem psychodelików się nie powstrzyma. W środowisku naukowym używa się metafory pociągu, który wyjechał ze stacji i mocno się rozpędził. Zdaniem eksperta, teraz trzeba skupić się na działaniach oddolnych – edukacji i przygotowaniu systemu opieki zdrowotnej. Coraz więcej osób próbuje bowiem zażywać psychodeliki na własną rękę. A to oznacza, że pomoc specjalistyczna będzie potrzebna coraz liczniejszej grupie Polaków.
– Z naszych analiz, opartych o badania populacyjne zarówno dorosłych, jak i młodzieży, wynika, że użycie substancji z grupy psychodelików nie ma dużego rozpowszechnienia. Nie znaczy to jednak, że nie ma bardziej nasilonego charakteru w specyficznych grupach społecznych. Chcąc lepiej zgłębić zagadnienia związane ze zjawiskiem używania psychodelików, we wrześniu KCPU ogłosiło konkurs na dofinansowanie badania w zakresie analizy wzorów używania substancji psychodelicznych w Polsce. Wyniki dostępne będą na początku 2025 roku – podaje ekspert Krajowego Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom.
Natomiast ekspertka z ONDARE legal/business hub, podsumowując, zwraca uwagę na to, że faktycznie powinno się bardziej edukować Polaków w kwestii terapeutycznych substancji psychodelicznych. Głównie chodzi o to, żeby przedstawiać sprawdzone i rzetelne dane naukowe. Trzeba też podkreślać, że chodzi o zastosowanie tych substancji stricte medyczne, pod kontrolą specjalistów, a nie do rekreacyjnego użytkowania. To bardzo ważne, bo musimy się skupić na wątku leczenia. Tylko wtedy ww. substancje będą używane właściwie, ratując lub poprawiając zdrowie setek milionów osób. Do tego są potrzebne też wciąż nowe badania, których w Polsce brakuje.
12 przedsiębiorców z 9 firm znalazło się w finale 21. edycji konkursu EY Przedsiębiorca Roku
Kategoria „Produkcja i Usługi”
Sebastian Jabłoński, Respect Energy Holding
Paweł Marchewka, Techland
Kazimierz Wierzbicki, TREFL
Kategoria „Nowe Technologie/Innowacyjność”
Rafał Styczeń, Ailleron
Przemysław Gacek, Grupa Pracuj
Piotr Garstecki, Scope Fluidics
Tytus Gołas, Tidio
Kategoria „Nowy Biznes”
Małgorzata Ohme, Adam Plona, Jakub Zieliński, Mindgram
Karol Gaweł, Adam Kowalczyk, Smart Kids Planet
Konkurs EY Przedsiębiorca Roku od 21 lat niezmiennie przyciąga czołowych przedsiębiorców i przedsiębiorczynie w naszym kraju. W konkursie ramię w ramię rywalizują różne generacje właścicieli firm – od start-upowców po dojrzałe firmy z ugruntowaną pozycją na rynku, nierzadko już po skutecznej sukcesji. Łączy ich niezłomność w dążeniu do realizacji celów i śmiała wizja rozwoju. Co ciekawe, niektórzy przedsiębiorcy biorą udział w programie po raz kolejny, nierzadko po kilkunastu latach, zaskakując skalą postępu jaki osiągnęły ich firmy i demonstrując wielką wolę zwycięstwa w naszym konkursie – mówi Jacek Kędzior, Partner Zarządzający EY Polska.
Jury międzynarodowego konkursu EY Przedsiębiorca Roku, w którym przede wszystkim zasiadają zwycięzcy poprzednich edycji, wybiera laureatów w sposób samodzielny i transparentny. Co roku ponad setka pracowników EY spotyka się wstępnie z założycielami, właścicielami i prezesami firm, aby dostarczyć jurorom rzetelnie ocenione i całościowo zebrane fakty. Wybór laureatów oraz zwycięzcy całej polskiej edycji będzie trudny, bo każdy z kandydatów i kandydatek ma za sobą fascynującą historię i ciekawy model biznesowy – mówi Marek Jarocki, audytor konkursu EY Przedsiębiorca Roku.
Rafał Styczeń, Ailleron
Rafał Styczeń, Ailleron
Ailleron SA jest grupą kapitałową notowaną na Giełdzie Papierów Wartościowych w Warszawie. Spółka specjalizuje się w dostarczaniu produktów informatycznych i usług dla banków na całym świecie w modelu chmurowym i z wykorzystaniem AI. Rozwiązania Ailleron zasilają banki w 40 krajach i ponad 300 milionów ich klientów. Grupa Ailleron zatrudnia już ponad 1500 fajnych ludzi. Rafał Styczeń prowadzi firmy operacyjnie lub strategicznie od początku ich istnienia i jest dumny z ich sukcesu i sukcesu Polaków na arenie międzynarodowej, bo 85% przychodów grupa przynosi do Polski z ryków zagranicznych. Bez charyzmy przedsiębiorcy, konsekwencji i rozumienia potrzeb klientów, sukces firmy nie byłby możliwy. Ważna jest dla niego determinacja w dążeniu do celu i praca z kreatywnymi ludźmi. Największą satysfakcję znajduje w użyteczności swoich produktów wśród konsumentów.. Jest pilotem, wspinaczem i himalaistą, angażuje się też w działalność charytatywną przez własną fundację „Możesz Na Mnie Liczyć”, bo wierzy, że sukcesem należy się dzielić.
Małgorzata Ohme, Adam Plona, Jakub Zieliński, Mindgram
Małgorzata Ohme, Adam Plona, Jakub Zieliński, Mindgram
Mindgram to start-up działający od 2021 r. Powstał w odpowiedzi na narastający kryzys zdrowia psychicznego, który przyspieszył po wybuchu pandemii COVID-19. Firma prowadzi działalność w Polsce i Hiszpanii oraz planuje wejście na rynki krajów unijnych oraz Ameryki Południowej. Z jej usług korzysta już 150 firm i ponad 200 tys. pracowników wraz z rodzinami.
Założycielami Mindgram są Małgorzata Ohme – znana dziennikarka i ceniona psycholożka; Adam Plona – menadżer i współtwórca takich serisów jak m.in. Wirtualna Polska czy naTemat, oraz Jakub Zieliński, seryjny przedsiębiorca z ponad 20 letnim stażem w branży zdrowia cyfrowego, twórca MedOnet czy abcZdrowie, największych marek zdrowotnych w Polsce, z których co miesiąc korzysta jedna trzecia Polaków.
Misją przedsiębiorców jest demokratyzacja i destygmatyzacja dostępu do opieki psychicznej poprzez użycie nowoczesnej technologii i nauki. Aplikacja Mindgram to profilaktyka, wczesna interwencja, a także zaawansowana opieka psychologiczna. Dzięki Mindgram pracownicy mogą korzystać z warsztatów na żywo, kursów psychologicznych, sesji treningowych, medytacji, czatu z ekspertami oraz wideo-konsultacji z terapeutami. Przedsiębiorcy integrują największe, działające w Polsce platformy, oferując klientom dostęp do szerokiej gamy ekspertów i psychoterapeutów.
Przemysław Gacek, Grupa Pracuj
Przemysław Gacek, Grupa Pracuj
Współzałożyciel oraz CEO Grupy Pracuj SA, jednej z największych firm z obszaru technologii HR w Europie. Firma założona została w 2000 roku w Polsce (Pracuj.pl oraz eRecruiter), od 2006 roku działa w Ukrainie (serwis robota.ua), a od 2022 r. także w regionie DACH (softgarden). Grupa Pracuj to spółka publiczna notowana na GPW, zatrudniająca prawie 1100 osób, reprezentujących 15 narodowości.
Przemysław Gacek jest również inwestorem, a w jego portfolio znajdują się takie spółki jak DocPlanner, Preply czy Booksy. Był współzałożycielem funduszu Hedgehog Fund, który wspierał projekty na wczesnym etapie rozwoju, a obecnie jest jednym z kluczowych inwestorów w Market One Capital, inwestującym w start-upy technologiczne. Angażuje się także społecznie, działając na rzecz wyrównywania szans na rynku pracy i wspierając edukację. Jest członkiem YPO (Young Presidents Organization) oraz Polskiej Rady Biznesu.
Jego wielką pasją jest żeglarstwo. We wrześniu 2023 roku zdobył tytuł Mistrza Świata w klasie 5.5., byłej klasie olimpijskiej. Pozostały czas wolny poświęca żonie oraz dwójce dzieci, z którymi spędza czas w swoich ulubionych miejscach: Włoszech oraz Bawarii.
Sebastian Jabłoński, Respect Energy Holding
Sebastian Jabłoński, Respect Energy Holding
Respect Energy Holding to międzynarodowa spółka z całkowicie polskim kapitałem i wiodącą pozycją rynkową w Polsce. Firma działa obecnie na 24 rynkach i współpracuje z grupą ponad 600 wytwórców energii. Spółka jest nabywcą, producentem, dostawcą i sprzedawcą energii wyłącznie z odnawialnych źródeł. Działalność Respect Energy Holding opiera się na kilku filarach, m.in.: międzynarodowym obrocie energią elektryczną, prawami majątkowymi oraz gwarancjami pochodzenia, a także sprzedaży energii do odbiorców końcowych i działaniach promujących dostęp do czystej energii. Respect Energy Holding inwestuje także w infrastrukturę służącą do wytwarzania zielonej energii, głównie w farmy wiatrowe i fotowoltaiczne. Przedsiębiorca zainwestował w budowę największej na świecie morskiej farmy wiatrowej w Australii, a teraz planuje także stworzenie systemu magazynowania energii dla pełnego wykorzystania mocy OZE. Planuje także, we współpracy z francuskim koncernem EDF, rozwijać projekty energetyki jądrowej w Polsce. Kariera przedsiębiorcy rozpoczęła się w roku 2011 na Towarowej Giełdzie Energii (TGE). W historii TGE zapisał się jako Trader Roku 2013, 2014, 2015 na Rynku Dnia Następnego w Polsce oraz Trader Roku 2015 na Rynku Międzynarodowym. Obecną firmę rozwija organicznie dzięki zaawansowanym technologiom i własnym algorytmom, które wykorzystuje nie tylko do tradingu energią elektryczną, ale także do optymalizacji procesu wyboru lokalizacji farm fotowoltaicznych i wiatrowych. Najważniejszymi elementami sukcesu są, według niego, ludzie tworzący firmę oraz dywersyfikacja produktowa i ekspansja geograficzna.
Piotr Garstecki, Scope Fluidics
Profesor Piotr Garstecki, prezes i założyciel Scope Fluidics, jest jednym z najmłodszych profesorów zwyczajnych w Polsce, który karierę naukową rozwijał na polskich uczelniach i na Uniwersytecie Harvarda. Skutecznie łączy świat nauki i biznesu – łączy miłość do nauki z biznesowym, pragmatycznym podejściem do wyzwań. Jak sam mówi, „uwielbia rozwiązywać trudne problemy w świetnym towarzystwie”, a za cel postawił sobie stworzenie światowej klasy centrum technologicznego w Warszawie oraz udział w budowaniu ekosystemu innowacji w Polsce.
Założona przez niego firma Scope Fluidics to notowana na GPW spółka opracowująca technologie medyczne. W 2022 r. przeprowadziła największą w historii polskiego sektora life science transakcję, sprzedając system PCR|ONE notowanemu na NASDAQ amerykańskiemu koncernowi Bio-Rad. Obecnie Scope Fluidics ogniskuje uwagę na technologii BacterOMIC – adresującej palące wyzwania związane z antybiotykoopornością bakterii. Scope Fluidics jest też pierwszym w regionie CEE Venture Studio, z wewnętrzną organizacją Scope Discovery, odpowiedzialną za identyfikację i wybór kolejnych projektów wycelowanych w globalne wyzwania związane z ochroną zdrowia i środowiska.
Adam Kowalczyk, Karol Gaweł, Smart Kids Planet
Smart Kids Planet to pierwsze w Polsce Centrum Mądrej Zabawy dla dzieci stworzone w duchu trendu „edutainment”, czyli edukację poprzez rozrywkę. Strefy tworzące Centrum pomagają dzieciom w rozwijaniu kompetencji przyszłości i zdolności kreatywnego myślenia. Firma skupia się na kliencie indywidualnym, ale posiada również unikalną ofertę warsztatów dla szkół i przedszkoli. Pierwsza przestrzeń edukacyjna powstała w 2019 roku na terenie stadionu PGE Narodowy. Z powodu zamknięcia Centrum w trakcie pandemii, Przedsiębiorcy zmienili strategię biznesową i stworzyli nowe produkty – Smart Box (trafił do 7 000 osób na 4 kontynentach), transmisje internetowe oraz programy TV z Mądrą Zabawą. Centrum powróciło w październiku 2022 roku w warszawskiej Fabryce Norblina. Już w pierwszym roku funkcjonowania Smart Kids Planet odwiedziło niemal ćwierć miliona osób. W codziennej działalności przedsiębiorcy wykorzystują planowanie strategiczne, narzędzia analityczne oraz marketing automation. Na początku tego roku firma dostała nagrody główne w konkursie Świat Przyjazny Dziecku oraz plebiscycie „Fundusze Europejskie – Skorzystamy wszyscy” organizowanym przez Bankier.pl. Najbliższe plany to własne wydawnictwo książkowe, darmowe audiobajki oraz budowa dwóch nowych obiektów w Polsce.
Paweł Marchewka, Techland
Techland, renomowany deweloper gier AAA, od trzech dekad konsekwentnie umacnia swoją pozycję na światowym rynku gamingowym. Sektor gier wideo, wyprzedzając branże muzyczną i telewizyjną, stał się dominującym segmentem rozrywki. Gry Techlandu, z ich rozległymi, otwartymi światami, umożliwiają użytkownikom wielogodzinne, nieskrępowane fabułą przygody, czego dowodem jest sukces serii “Dying Light”, która rozeszła się w nakładzie przekraczającym 40 milionów kopii. Firma obecnie pracuje nad projektem w konwencji fantasy, by dotrzeć do nowych odbiorców.
Techland, z zespołem ponad 450 specjalistów, skupia się na tworzeniu wartości dodanej dla swoich produktów, współpracując ściśle z graczami i osiągając 98% przychodów na arenie międzynarodowej. W roku 2023 Techland zawarł umowę partnerską z Tencentem, potentatem rynku gier o kapitalizacji 400 miliardów dolarów, co jest kolejnym, milowym krokiem w kierunku ekspansji gier i wzrostu korporacyjnego.
Paweł Marchewka, założyciel Techlandu, jest także zaangażowany społecznie, będąc aktywnym członkiem rady fundacji “Na ratunek” od ponad dziesięciu lat, co świadczy o jego zaangażowaniu w istotne inicjatywy poza przestrzenią gier wideo.
Tytus Gołas, Tidio
Tidio to kompleksowa platforma do obsługi klienta dla małych i średnich firm. Wspiera firmy najnowszymi osiągnieciami technologicznymi: live chat, chatbot, narzędzia helpdesku i rozwiązania sztucznej inteligencji. Tidio jest czwartym najpopularniejszym live chatem na świecie, wykorzystywanym na ponad 300 tys. stron internetowych. Firma ma ponad 500 mln unikalnych użytkowników miesięcznie. Narzędzia oferowane przez Tidio integrują się z e-mailem, Facebookiem, Instagramem, WordPressem, Shopify’em, pozwalając innym przedsiębiorcom łatwo zarządzać komunikacją z klientami. Misją Tidio jest pomaganie małym i średnim przedsiębiorstwom w rozwoju ich biznesów. Przedsiębiorca chciałby, żeby co dziesiąty sprzedawca internetowy na świecie korzystał z rozwiązań Tidio, dlatego konkuruje z największymi graczami w branży. Swoją organizację rozwija w oparciu o cztery wartości: Play Fair, Take Ownership, Focus on Impact oraz Learn&Share. W ciągu dekady istnienia firmy zespól na początku wynoszący kilka osób w Szczecinie zwiększył się do ponad 180 osób z 13 krajów.
Kazimierz Wierzbicki, TREFL
Trefl SA to światowa czołówka producentów puzzli oraz wiodący producent gier planszowych w Europie. Firma działa na całym świecie i współpracuje z najsilniejszymi światowymi markami, takimi jak: Disney, Mattel, Hasbro, czy Warner Bros, jednak główna siedziba i fabryka znajdują się w Polsce. Trefl jako jedna z niewielu w Europie firm w branży ma własny dział badań i rozwoju, korzystający z najnowszych technologii. Przedsiębiorca jest także właścicielem wydawnictwa, studia animacji i klubów sportowych. Misją działalności Grupy Trefl jest dostarczanie różnorodnej, mądrej i rodzinnej rozrywki. Celem studia filmów animowanych (KAZstudio SA) jest zbudowanie rozpoznawalnego na całym świecie silnego brandu dziecięcego, Treflix. W przeszłości przedsiębiorca przez 15 lat był trenerem koszykówki. Mimo że odszedł ze sportu, nadal jest to bardzo ważna część jego życia. Kluby sportowe – Trefl Sopot (męska koszykówka) oraz Trefl Gdańsk (męska siatkówka) – osiągają sukcesy, sięgając po liczne tytuły. W działającej od lat Fundacji Trefl stara się sportowo i kulturalnie aktywizować i edukować dzieci oraz młodzież. Poprzez założone w 2010 roku Stowarzyszenie Trefl Pomorze, Przedsiębiorca angażuje lokalny biznes w działania na rzecz lokalnego środowiska oraz promocji regionu Pomorza i Kaszub.
– Trzeci kwartał pokazuje wciąż trudną sytuację w sprzedaży opon, ale liczymy na lepszą końcówkę tego roku i odbicie w kolejnym. Obserwujemy zmniejszającą się inflację oraz rosnący rynek wewnętrzny i mamy nadzieję, że to przełoży się także na sprzedaż opon. Nieustająco zachęcamy do inwestowania w wysokiej jakości opony, bo to jest inwestycja, która zwraca się w sensie ekonomicznym dzięki dłuższej eksploatacji i lepszym osiągom samochodu, ale nade wszystko zwraca się w postaci bezpieczeństwa na drodze. Potwierdzają to wyniki tegorocznych testów przeprowadzonych przez Grzegorza Dudę na torze Moto Parku w Krakowie, we współpracy z PZPO, Politechniką Rzeszowską oraz firmą Auto-Test. Widać w nich jak na dłoni, że na korzyść opon premium przemawia ogromna różnica w długości drogi hamowania – aż ponad 30 metrów przy prędkości 50 km/h – podkreśla Jacek Pryczek, prezes zarządu Polskiego Związku Przemysłu Oponiarskiego (PZPO).
Europejskie Stowarzyszenie Producentów Opon i Gumy (ETRMA) opublikowało dane dotyczące sprzedaży opon na wymianę swoich członków w Europie za trzeci kwartał 2023 r. Dane wskazują na znaczny spadek we wszystkich segmentach, potwierdzając negatywną tendencję rynkową.
