Rok 2025 w polskim szkolnictwie wyższym upłynął pod znakiem intensywnej debaty o jakości badań naukowych, finansowaniu nauki i szkolnictwa wyższego oraz roli tego sektora w strategii rozwoju państwa. Grudniowe spotkanie z premierem i zaawansowane prace nad nowym modelem ewaluacji dają nadzieję, że nowy rok przyniesie konkretne decyzje i poprawę warunków funkcjonowania uczelni.
Początek 2025 roku zdominowała krytyka dotychczasowego systemu ewaluacji działalności naukowej. Konferencja Rektorów Akademickich Szkół Polskich konsekwentnie wskazywała na negatywne skutki nadmiernej parametryzacji: presję ilościową, punktomanię oraz osłabienie jakości badań.
Powołanie przez resort nauki i szkolnictwa wyższego zespołu ds. ewaluacji oraz stopniowe modyfikacje planowanej reformy były odbierane jako krok w stronę dialogu. W skład zespołu ds. ewaluacji weszło 31 ekspertek i ekspertów, reprezentujących środowisko akademickie i naukowe, w tym przedstawiciele Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich, Polskiej Akademii Nauk czy Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego.
Ewaluacja po nowemu
Wyraźne domknięcie całorocznej debaty nastąpiło podczas grudniowego posiedzenia Prezydium KRASP, podczas którego wiceministra nauki i szkolnictwa wyższego dr Karolina Zioło-Pużuk przedstawiła założenia nowego, dwufilarowego modelu ewaluacji. Zakłada on: ocenę jakości działalności naukowej w dyscyplinach oraz ocenę potencjału działalności naukowej podmiotu.
To istotna zmiana kierunkowa. Ewaluacja ma obejmować nie tylko dorobek publikacyjny, ale też warunki instytucjonalne prowadzenia badań, kulturę transparentności, zarządzanie nauką oraz odpowiedzialność społeczną uczelni i instytutów. Członkowie Prezydium KRASP odnieśli się do propozycji, zgłaszając uwagi i rekomendacje. W 2026 roku projekt ma trafić do Zespołu ds. Programowania Prac Rządu, a następnie – do szerszych konsultacji społecznych.
– To krok w dobrą stronę. Ewaluacja nie może sprowadzać się wyłącznie do zliczania punktów. Powinna uwzględniać m.in. warunki prowadzenia badań – mówi prof. Bogumiła Kaniewska, przewodnicząca KRASP.
O finansowaniu uczelni na spotkaniu z premierem
2025 rok to także czas, w którym środowisko akademickie apelowało o zapewnienie adekwatnego poziomu finansowania nauki i szkolnictwa wyższego. Znalazło to wyraz w licznych wystąpieniach, jak i stanowisku Zgromadzenia Plenarnego KRASP, w którym czytamy m.in.:
– Z zaniepokojeniem przyjmujemy projekt budżetu państwa na 2026 rok, w którym wydatki na naukę i szkolnictwo wyższe zostały zaplanowane na poziomie nieco ponad 1% PKB (…). Tak niski poziom finansowania utrwala również długotrwałą tendencję obniżania wydatków na naukę i szkolnictwo wyższe.
Rektorzy alarmowali wtedy, że zaprojektowane nakłady są kilkakrotnie niższe od średnich wydatków w państwach należących do OECD.
– Wpływa to na spadek konkurencyjności nie tylko samych uczelni, ale i całej gospodarki. Tak niskie nakłady na naukę i szkolnictwo wyższe grożą utratą przewag konkurencyjnych Polski. Uczelnie odgrywają kluczową rolę we wczesnych etapach tworzenia innowacji, a ich potencjał badawczy bezpośrednio oddziałuje na bezpieczeństwo technologiczne i gospodarcze – zaznaczyła szefowa KRASP.
Niedługo po ogłoszeniu stanowiska doszło do spotkania środowiska naukowego i akademickiego z premierem Donaldem Tuskiem, marszałek Senatu Małgorzatą Kidawą-Błońską oraz ministrem nauki i szkolnictwa wyższego Marcinem Kulaskiem.
Poza członkami Prezydium KRASP w spotkaniu z władzami uczestniczyli też przedstawiciele: Rady Głównej Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Polskiej Akademii Nauk oraz Fundacji na rzecz Nauki Polskiej. Wszyscy mówili jednym głosem: sektor jest niedofinansowany, a traci na tym cała gospodarka.
– Doceniamy fakt bezpośrednich rozmów z premierem. Dialog na tym poziomie jest niezbędny, jeśli nauka ma być realnym elementem strategii rozwoju państwa – mówiła bezpośrednio po spotkaniu z premierem prof. Bogumiła Kaniewska, przewodnicząca KRASP.
Szef rządu zapowiedział powołanie zespołu, któremu będzie osobiście przewodniczył. W skład tego gremium mają wejść minister nauki i szkolnictwa wyższego, minister finansów oraz przedstawiciele środowiska naukowego i akademickiego. Pierwsze spotkanie zespołu zostało zaplanowane na początek 2026 roku.
Umiędzynarodowienie, etyka i nowe wyzwania
Rok 2025 przyniósł także dyskusję o umiędzynarodowieniu badań i kształcenia, w tym o idei dyplomu europejskiego oraz o konieczności zwiększenia unijnych nakładów na badania. Rektorzy z Polski, Niemiec i Francji wspólnie apelowali o wzmocnienie finansowania nauki na poziomie UE. Równocześnie KRASP zwracała uwagę na kwestie etyczne, zagrożenia związane z działalnością tzw. „paper mills” oraz odpowiedzialne wykorzystanie sztucznej inteligencji w nauce. Coraz wyraźniej wybrzmiewał również dobrostan studentów, który wymaga systemowych rozwiązań i wsparcia ze strony państwa.
2026: czas decyzji
Decyzje, które zapadną w nadchodzącym roku, mogą okazać się kluczowe dla przyszłości sektora akademickiego.
– Rok 2026 pokaże, czy zwrot ku dialogowi, jakości i instytucjonalnej odpowiedzialności przełoży się na trwałe rozwiązania prawne i finansowe, od których zależy los nie tylko uczelni, ale i całej gospodarki – podsumowuje Wojciech Dąbrówka, rzecznik KRASP. – KRASP deklaruje gotowość do dalszej współpracy
z rządem na rzecz wzmocnienia nauki i szkolnictwa wyższego jako jednego z filarów rozwoju państwa – dodaje rzecznik KRASP.
