Główny Urząd Statystyczny opublikował pierwsze tak szczegółowe zestawienie zawodów faktycznie wykonywanych przez Polaków — nie deklarowanych ani wyuczonych, lecz realnie zgłoszonych do ZUS. Zamiast danych zbieranych w dziesięcioletnim cyklu Narodowego Spisu Powszechnego wykorzystano rejestry administracyjne. Pozwoliło to przeanalizować 443 czteroznakowe kody zawodów z podziałem na płeć, wiek i miejsce zamieszkania pracujących. Z danych wyłania się obraz rynku pracy silnie podzielonego według płci, starzejącego się w ochronie zdrowia, zależnego od pracowników z Ukrainy w transporcie oraz coraz bardziej narażonego na automatyzację w zawodach biurowych.
Cztery zawody, które trzymają rynek pracy
Najczęściej wykonywanym zawodem w Polsce jest sprzedawca sklepowy lub kasjer — to 5,3 proc. wszystkich pracujących, średni wiek 40 lat, 83,7 proc. kobiet. Tuż za nim plasują się kierowcy samochodów ciężarowych (3,0 proc., średnio 44 lata, zaledwie 1,3 proc. kobiet), magazynierzy (2,6 proc., 39 lat, 23,8 proc. kobiet) oraz nauczyciele szkół podstawowych (2,6 proc., 47 lat, 86,8 proc. kobiet). Razem te cztery zawody — reprezentujące handel, transport i edukację — odpowiadają za 13,5 proc. całego zatrudnienia w kraju, mimo że klasyfikacja zawodowa wyróżnia aż 443 odrębne kategorie obecne na rynku.
| Zawód | Udział w zatrudnieniu | Średni wiek | Udział kobiet |
|---|---|---|---|
| Sprzedawcy sklepowi i kasjerzy | 5,3% | 40 lat | 83,7% |
| Kierowcy samochodów ciężarowych | 3,0% | 44 lata | 1,3% |
| Magazynierzy i pokrewni | 2,6% | 39 lat | 23,8% |
| Nauczyciele szkół podstawowych | 2,6% | 47 lat | 86,8% |
| Pomoce i sprzątaczki biurowe, hotelowe | 1,7% | 49 lat | 91,2% |
| Księgowi | 1,5% | 44 lata | 92,1% |
Rynek pracy podzielony na pół
Zestawienie potwierdza silną segregację zawodową według płci. Do zawodów niemal całkowicie sfeminizowanych należą położne, specjalistki ds. wychowania małego dziecka oraz asystentki dentystyczne — w każdej z tych grup kobiety stanowią ponad 99 proc. pracujących. Po drugiej stronie znajdują się zawody zdominowane przez mężczyzn — górnicy, murarze, operatorzy maszyn rolniczych i dekarze — gdzie odsetek mężczyzn sięga niemal 100 proc. GUS zwraca uwagę, że koncentracja jednej płci jest silniejsza wśród zawodów zmaskulinizowanych: aż 19 zawodów przekracza próg 98 proc. udziału mężczyzn, podczas gdy analogicznie wysoki próg dla kobiet (95 proc.) spełnia mniej kategorii.
Nieliczne wyjątki równowagi. Tylko garstka zawodów wykazuje zrównoważony udział płci blisko 50/50 — należą do nich właściciele sklepów, piekarze i cukiernicy, pracownicy usług domowych, szefowie kuchni oraz nauczyciele akademiccy. To wyjątki na tle rynku pracy, w którym zdecydowana większość zawodów jest silnie sfeminizowana lub zmaskulinizowana.
Starzejący się lekarze specjaliści
Najwyższy średni wiek w całej gospodarce odnotowano wśród lekarzy specjalistów — 56 lat, oraz lekarzy dentystów specjalistów — 55 lat. To o około 20 lat więcej niż średni wiek lekarzy bez specjalizacji, co GUS tłumaczy dłuższą ścieżką dochodzenia do tytułu specjalisty. Wśród lekarzy z tytułem specjalisty ponad 66 proc. przekroczyło 50. rok życia, a największy udział przypada na grupę 60 lat i więcej. Podobny, choć nieco mniej wyraźny wzorzec dotyczy pielęgniarek ze specjalizacją, gdzie niemal 60 proc. ma ponad 50 lat.
Zapowiedź luki pokoleniowej w ochronie zdrowia. Wysoka koncentracja pracujących powyżej 50. roku życia w zawodach medycznych ze specjalizacją może oznaczać kumulację odejść zawodowych — czyli falę emerytur — w relatywnie krótkim czasie. GUS wprost łączy to z faktem, że lekarze od lat figurują na liście zawodów deficytowych w większości powiatów w Polsce według „Barometru zawodów”.
Na przeciwnym biegunie znajdują się zawody o najmłodszym profilu demograficznym: pracownicy przygotowujący posiłki typu fast food oraz sportowcy i dżokeje mają średnio 29 lat, a modelki, modele i stewardzi — 31 lat. Młody profil charakteryzuje też programistów aplikacji i innych specjalistów IT (34–36 lat), co odzwierciedla stosunkowo niedawny, dynamiczny rozwój tej branży w Polsce.
Cudzoziemcy: transport dla mężczyzn, handel i sprzątanie dla kobiet
Wśród pracujących w Polsce cudzoziemców zdecydowanie dominują obywatele Ukrainy — 67,7 proc. — przed Białorusinami (13,0 proc.), Hindusami (1,8 proc.), Gruzinami (1,4 proc.) oraz Wietnamczykami, Rosjanami i Turkami (po 1,1 proc.). Najczęściej wykonywanym zawodem wśród cudzoziemców jako całości jest kierowca samochodu ciężarowego (12,6 proc.) — zawód, który według „Barometru zawodów” sam w sobie należy do deficytowych w Polsce. Wśród czterech dominujących narodowości mężczyzn — Ukraińców, Białorusinów, Hindusów i Gruzinów — kierowca ciężarówki jest zawodem numer jeden w każdej z tych grup, choć z bardzo różną intensywnością: aż 45,3 proc. pracujących w Polsce Białorusinów wykonuje ten zawód, wobec 16,9 proc. Ukraińców.
Kobiety stanowią 37 proc. wszystkich pracujących w Polsce cudzoziemców i najczęściej znajdują zatrudnienie jako sprzedawczynie sklepowe, magazynierki oraz sprzątaczki — po ok. 5 proc. każda. Struktura różni się jednak wyraźnie między narodowościami: podczas gdy Ukrainki najczęściej pracują w magazynach, sklepach i sprzątaniu, wśród Białorusinek i Hindusek dominują zawody informatyczne — programistki aplikacji oraz analityczki systemów komputerowych, ze średnim wiekiem odpowiednio 32–33 lata.
Kogo najbardziej dotknie sztuczna inteligencja
Publikacja po raz pierwszy łączy dane o zawodach z dwiema niezależnymi analizami ekspozycji na automatyzację — raportem NASK-PIB i Międzynarodowej Organizacji Pracy (ILO) oraz raportem Polskiego Instytutu Ekonomicznego (PIE). Według analizy NASK-PIB i ILO ponad 4,5 mln pracujących w Polsce wykonuje zawody, które mogą zostać częściowo zautomatyzowane przez generatywną AI, a ponad 640 tys. znajduje się w grupie najwyższego ryzyka, gdzie znaczna część codziennych obowiązków może zostać przejęta przez sztuczną inteligencję. W tej drugiej grupie kobiety stanowią aż 77,2 proc., a średni wiek wynosi niecałe 40 lat.
Niezależne szacunki oparte na metodologii PIE wskazują z kolei, że ok. 3 mln osób pracuje w zawodach zaliczonych do 20 najbardziej narażonych na wpływ sztucznej inteligencji, przy średnim wieku 41 lat i 57,8 proc. udziale kobiet. Najbardziej zagrożone są zawody oparte na powtarzalnym przetwarzaniu informacji — wśród sekretarek udział kobiet w grupie ryzyka sięga 98,8 proc. Przestrzennie zawody zagrożone automatyzacją koncentrują się w dużych aglomeracjach z rozwiniętym sektorem usług — tam, gdzie działają centra outsourcingu procesów biznesowych, call center i biura rachunkowe — a najmniej dotyczą regionów wiejskich i peryferyjnych.
Umowy zlecenia: od nastolatków po emerytów
Poza pracującymi na etacie GUS przeanalizował także 1,4 mln osób wykonujących pracę wyłącznie na podstawie umów zlecenia i pokrewnych. Najczęściej na tej podstawie zatrudniane są pomoce i sprzątaczki (6,0 proc.) oraz robotnicy wykonujący proste prace w przemyśle (3,7 proc.) — łącznie blisko 10 proc. tej populacji. Zróżnicowanie wieku jest w tej grupie wyjątkowo duże: najstarsi są przedstawiciele władz publicznych i lekarze specjaliści — średnio 65 lat, najmłodsi — sportowcy, dżokeje i demonstratorzy wyrobów — średnio 27 lat. Elastyczne formy zatrudnienia w gastronomii, obsłudze klienta i transporcie sprzyjają najmłodszym pracownikom, którzy łączą pracę z nauką lub zdobywają pierwsze doświadczenie zawodowe.
Geografia zawodów
Praca eksperymentalna po raz pierwszy pozwoliła GUS zmapować rozmieszczenie wybranych grup zawodowych na poziomie gmin, z wykorzystaniem współczynnika lokalizacji. Zawody sektora IT koncentrują się niemal wyłącznie w dużych miastach i ich strefach podmiejskich — Warszawie, Krakowie, Wrocławiu, Poznaniu, Trójmieście i konurbacji katowickiej. Sektor transportu, magazynowania i logistyki układa się wzdłuż głównych korytarzy komunikacyjnych — autostrad A2 i A4 — z najsilniejszą koncentracją w województwach łódzkim i mazowieckim. Budownictwo ma rozkład zdecentralizowany, z lokalnymi skupiskami w regionach peryferyjnych i mniejszych ośrodkach. Najbardziej równomiernie rozłożona jest turystyka i hotelarstwo, z widocznymi skupiskami na wybrzeżu, Mazurach i w górach — przy czym analiza danych na koniec grudnia pokazuje przewagę gmin górskich nad nadmorskimi, co odzwierciedla sezonowość ruchu turystycznego.
Źródło danych: Główny Urząd Statystyczny, „Zróżnicowanie zawodów na rynku pracy w Polsce” (Prace eksperymentalne, lipiec 2026 r.), Departament Metodologii i Jakości Badań GUS we współpracy z Urzędem Statystycznym w Bydgoszczy. Dane o ekspozycji na automatyzację i AI za: NASK–PIB i ILO, „Generatywna sztuczna inteligencja a polski rynek pracy” (2025) oraz Polski Instytut Ekonomiczny, „AI na polskim rynku pracy” (2024). Opracowanie własne na podstawie danych GUS. Dane oparte są na rejestrach administracyjnych (ZUS, rejestry zawodów regulowanych) i Narodowym Spisie Powszechnym Ludności i Mieszkań 2021; zawód wykonywany określono dla 85,9 proc. pracujących w gospodarce narodowej oraz 78,3 proc. wykonujących umowy zlecenia, pozostałe braki uzupełniono metodą imputacji hot-deck.
