Masz samochód i chcesz go przekazać w formie darowizny? Pamiętaj o dopełnieniu kilku formalności – także tych związanych z ubezpieczeniem komunikacyjnym. Poznaj więc wskazówki, dzięki którym proces darowizny przebiegnie sprawnie i poprawnie.

Darowizna to umowa, która pozwala na przekazanie prawa własności innej osobie. Oznacza nieodpłatne zrzeknięcie się części swojego majątku, np. samochodu. Nie można jednak ot tak sobie podarować auta – wszystko musi odbyć się zgodnie z wymaganymi formalnościami.

Darowizna samochodu – rodzaje

Darowizna samochodu może występować w kilku wariantach, co pozwoli na wybór opcji najbardziej dopasowanej do potrzeb i oczekiwań.

• Darowizna udziału we współwłasności

Umowę można sporządzić bez obecności notariusza. Osoba obdarowana zobowiązuje się do złożenia zeznania w urzędzie skarbowym oraz uregulowanie podatku (o ile trzeba go zapłacić).

• Darowizna z poleceniem

W tym przypadku darczyńca może zastrzec sobie prawo do sporadycznego korzystania z pojazdu, np. w formie przewożenia przez obdarowanego w miejsca wskazane przez darczyńcę.

• Darowizna na rzecz małżonka

Umowa darowizny może obejmować przekazanie konkretnej rzeczy jednemu lub obojgu małżonkom.

• Darowizna z zastrzeżeniem warunku

Istotą jest przekazanie auta pod pewnym warunkiem. Przykładem może być np. zdanie prawa jazdy przez dziecko w konkretnym terminie itp.

Jak sporządzić umowę darowizny samochodu?

Podstawą do przepisowego przekazania prawa własności jest umowa darowizny. Musi mieć formę pisemną, w której zostaną zawarte m.in. takie aspekty jak:

• data i miejsce zawarcia umowy,
• dane stron zawierających umowę,
• dane samochodu,
• oświadczenie darczyńcy o dotychczasowych prawach do samochodu,
• oświadczenie darczyńcy o przekazaniu auta w formie darowizny,
• wartość samochodu,
• termin przekazania przedmiotu umowy darowizny.

Warto także umieścić zapis Kodeksu cywilnego regulujący te aspekty. Koniecznością jest złożenie podpisów na każdym egzemplarzu umowy.

Co z ubezpieczeniem OC?

Przekazując samochód w darowiznę, pozostaje jeszcze kwestia obowiązkowego ubezpieczenia komunikacyjnego. Tutaj jest podobnie jak w przypadku sprzedaży pojazdu. Fakt przekazania auta osobie trzeciej należy zgłosić w towarzystwie ubezpieczeniowym. Ubezpieczyciel ma prawo do przeprowadzenia rekalkulacji składki. Osoba obdarowana wcale nie musi godzić się na nową stawkę – może wykupić polisę u innego ubezpieczyciela, np. korzystając z kalkulatora dostępnego na https://rankomat.pl/tanie-oc. Koniecznością jest jednak wypowiedzenie umowy w formie pisemnej. Można tego dokonać w dowolnym momencie.

Gina Haspel, pierwsza w historii kobieta-dyrektor CIA, w publicznych wystąpieniach po objęciu funkcji w maju 2018 r. zaakcentowała potrzebę zmiany dotychczasowych priorytetów Agencji. Zasugerowała powrót do źródeł, a więc do zasadniczej misji, jaką zarysowano przed CIA w 1947 r. – gromadzenia informacji wywiadowczych dla wsparcia decyzji politycznych. Główny wysiłek wywiadowczy ma się koncentrować na państwach, a nie, jak obecnie, na aktorach niepaństwowych. Nie jest tajemnicą, iż od kilku dekad, a po 11 września 2001 r. w szczególności, CIA skupiła znaczną część swoich zasobów na globalnych działaniach antyterrorystycznych oraz na wsparciu operacji wojskowych w Iraku, Afganistanie i Syrii. Militaryzacja CIA to część szerszego problemu, który można określić mianem uwojskowienia polityki zagranicznej supermocarstwa.

Departament Obrony zdominował politykę zagraniczną

O macoszym traktowaniu amerykańskiej dyplomacji przez D. Trumpa zaświadczają kolejne cięcia wydatków w Departamencie Stanu i Agencji Międzynarodowego Rozwoju USA. Jednocześnie we wniosku budżetowym na 2020 r. o 5% zwiększono wydatki Departamentu Obrony. Jeśli Kongres przyjmie proponowany budżet, będzie to trzeci rok wzrostu wydatków na wojsko. Budżet obrony to ok. 700 miliardów dolarów , zaś wydatki na dyplomację i rozwój to rząd kilkudziesięciu miliardów dolarów.

W marcu 2019 r. w wywiadzie w publicznym radiu (NPR) były dowódca wojskowy NATO, emerytowany admirał James Stavridis zauważył, iż nadmierne wydatki na obronę pokazują problematyczne podejście Ameryki do polityki zagranicznej. Jego zdaniem dyplomacja to medycyna zapobiegawcza, która pomoże uniknąć kosztownych zabiegów chirurgicznych tj. operacji wojskowych. Robert Gates, były sekretarz obrony, zauważył, iż USA ma więcej ludzi na lotniskowcach (których jest 12) niż w całej służbie zagranicznej. Już w 2008 r. Gates ostrzegał przed „pełzającą militaryzacją” polityki zagranicznej USA. Wyraził wówczas opinię, iż receptą USA na zwycięstwo nie może być zabijanie, a wojsko powinno pełnić rolę wspierającą dyplomatów w „stosunkach Ameryki z resztą świata”, a nie odwrotnie.

W tym samym tonie wypowiadał się Michael Mullen, były przewodniczący Kolegium Połączonych Szefów Sztabu. W przemówieniu na stanowym Uniwersytecie Kansas w 2010 r. wyraził zaniepokojenie rosnącą rolą Departamentu Obrony w polityce zagranicznej. Wyraził to wprost: „Polityka zagraniczna USA jest nadal zbyt zdominowana przez wojsko, zbyt zależna od generałów i admirałów, którzy kierują naszymi dowództwami za granicą. Jedna rzecz to móc i służyć jako pogotowie ratunkowe, inna zaś zawsze być szefem straży pożarnej”. Błędne koło jego zdaniem polega na tym, że politycy mają większe zaufanie do wojska niż do innych agencji i zwiększają finanse Departamentu Obrony, a to sprawia, iż wojsko ma jeszcze większe zdolności niż inne instytucje bezpieczeństwa, przez co te ostatnie cieszą się coraz mniejszym zaufaniem. Zamiast dbać o równowagę w sferze bezpieczeństwa, politycy traktują armię jako lidera w polityce zagranicznej.

Co ciekawe, jeszcze niedawny sekretarz obrony, nominat D. Trumpa, Jim Mattis stwierdził, że jeśli nie zamierza się wydawać pieniędzy na dyplomację i rozwój, to należy kupić więcej amunicji, ale operacja będzie droższa i bardziej bolesna.

Chociaż od ponad dekady zarówno politycy, jak i eksperci bezpieczeństwa narodowego ostrzegają przed militaryzacją amerykańskiej polityki zagranicznej, w której Stany Zjednoczone odniosły niewiele sukcesów, to niedawna propozycja budżetu administracji Trumpa budzi obawy, że sytuacja może się tylko pogorszyć. Względny wpływ Departamentu Obrony na inne instytucje bezpieczeństwa narodowego wciąż rośnie. Administracja po raz kolejny zwraca się do wojska, aby rozwiązywało problemy polityki zagranicznej.

CIA rusza na wojnę

Pozornie dwie odrębne kwestie, czyli permanentne wykorzystywanie wojska jako narzędzia polityki zagranicznej oraz militaryzacja działań CIA, są w istocie odsłonami tego samego problemu. Nadmierne poleganie na Departamencie Obrony i jego dominacja wśród instytucji bezpieczeństwa narodowego doprowadziły do quasi-podporządkowania wywiadu operacjom wojskowym. Wpływ Pentagonu na CIA i wywiad narodowy ujawnił się jednak wiele lat przed 11 września 2001 r.

Prawie ćwierć wieku temu ówczesny prezydent Bill Clinton podpisał dyrektywę decyzyjną PDD-35, nadając wsparciu wywiadowczemu operacji wojskowych rangę misji o najwyższym priorytecie w czasach wojny. Dokument ten był wynikiem wieloletniej debaty w kołach polityczno-wojskowo-wywiadowczych, ale przede wszystkim konsekwencją wojny w Zatoce Perskiej z 1991 r. Gen. Norman Schwarzkopf, naczelny dowódca operacji, skrytykował wsparcie, jakie otrzymał od wywiadu w ogóle, a od CIA w szczególności. Chociaż twierdzenia Schwarzkopfa nie były wsparte przez innych przedstawicieli armii, to jednak autorytet zwycięskiego dowódcy zapewnił mu głos, którego nie można było zignorować.

Społeczność wywiadowcza uwzględniła jego wezwanie i zwiększyła wsparcie operacji wojskowych jeszcze przed wydaniem PDD-35. Na początku lat 90. XX w. przyszły sekretarz obrony, ówczesny dyrektor CIA Robert Gates powołał zastępcę dyrektora CIA do spraw wojskowych i Biuro Spraw Wojskowych, które miało ułatwić wsparcie CIA w planowaniu, ćwiczeniach i operacjach wojskowych. Koncentracja CIA na wspieraniu wojska była kontynuowana przez administrację Clintona, a ówczesny dyrektor John Deutch utworzył dyrekcję ds. Wsparcia wojskowego, którą bezpośrednio sobie podporządkował.

Pod koniec lat 90. XX w. niektórzy decydenci i eksperci ds. bezpieczeństwa narodowego wyrażali opinie podobne do stanowiska dyrektor Giny Haspel, że CIA zaniedbała klasyczne rzemiosło wywiadowcze (gromadzenie informacji i ich strategiczną analizę) z powodu zbytniej koncentracji na wspieraniu armii. Jednak po atakach z 11 września nikt już nie podzielał tych obaw, bowiem Stany Zjednoczone ruszyły na globalną wojnę z terroryzmem. Decydenci coraz bardziej koncentrowali się na działaniach taktycznych i operacyjnych. Zamiast zajmować się Rosją, Chinami czy innymi nieprzyjaznymi państwami, amerykańscy politycy mieli obsesję na punkcie niepaństwowego aktora i taktyki, którą zastosował ten aktor.

Agent CIA w transporterze z glockiem przy biodrze

Koniec zimnej wojny sprawił, że agencja zawisła w próżni. Wypełniła się jej najważniejsza misja, zabrakło dobrze zdefiniowanego wroga. Tim Weiner w „Dziedzictwie popiołów” przytoczył symptomatyczną wypowiedź byłego dyrektora agencji Richarda Helmsa: „W drugiej wojnie światowe wiedzieliśmy, co było naszą motywacją: pokonać cholernych nazistów. W zimnej wojnie wiedzieliśmy, co było naszą motywacją: pokonać cholernych Rosjan. Nagle zimna wojna się skończyła i jaka jest motywacja?”. Doświadczeni oficerowie ruszyli do drzwi wyjściowych. Według Weinera w 1996 r. w centrum szkolenia do tajnych operacji CIA było tylko 25 rekrutów, a do końca 1998 r. agencja straciła około 1000 doświadczonych, doskonale wyszkolonych w wywiadowczej robocie oficerów.

Ataki z 11 września dały agencji wyraźny impuls, nową misję, ale taką, która odciągnęła agentów od tradycyjnego rzemiosła. Nowy wróg działał inaczej, terroryści nie chodzili na przyjęcia, a więc dla potrzeb wojny z terroryzmem szefowie w Langley porzucili konwencjonalne szpiegostwo i analizy na rzecz dronów i operacji paramilitarnych, które podobały się Białemu Domowi, zwłaszcza gdy mieszkał tam George W. Bush. CIA poważnie zaangażowała się w zabijanie, zacieśniając współpracę z NSA i Dowództwem Połączonych Operacji Specjalnych. Cel był jeden – ściganie i niszczenie terrorystów na całym świecie.

Skutki ataków z 11 września były dla CIA przepotężne. Agencja została publicznie obwiniona za niepowstrzymanie uderzeń na World Trade Center; następnie oskarżano ją o wspieranie błędnego przekonania, jakoby w Iraku była broń masowego rażenia. Krytyka w dużej mierze była niesprawiedliwa, ale zrobiła swoje – agencja przystąpiła do reorganizacji.

Umiejętności szpiegowskie nabyte w czasach zimnej wojny w nowej rzeczywistości okazały się mało przydatne. Brylowanie na przyjęciach i „przepytywanie” międzynarodowych VIP-ów nie było dobrym sposobem na terrorystów, którzy ukrywali się na wzgórzach i w jaskiniach na wrogich zazwyczaj terytoriach. Nowy sposób szpiegowania narzucali oficerowie wywiadu wojskowego DIA, którzy ruszyli w teren z glockiem na biodrze, w opancerzonych transporterach, strzeżonych przez uzbrojonych żołnierzy armii amerykańskiej.

W ciągu ostatnich 18 lat ten sposób myślenia o globalnej wojnie z terrorem i metody działania stały się w CIA obowiązujące. Agencja zrzucała systematycznie „zimnowojenny gorset”, a poczęła się specjalizować w zakupach sprzętu wojskowego. Zgodnie z dyrektywą prezydenta George’a W. Busha z 2004 r. o 50% powiększyła swoje szeregi pod kątem zwalczania terroru, angażując głównie operatorów ze znajomością „krytycznych” języków, jak np. arabski. Nabyła zdolności śledzenia i unicestwiania rozproszonego wroga prowadzącego asymetryczną wojnę. Gwoli historycznej prawdy należy zaznaczyć, iż „dziewictwo”, jeśli chodzi o fizyczną likwidację wroga, na większą skalę CIA straciła dużo wcześniej, bo na przełomie lat 50. i 60. XX w.: w Laosie, Wietnamie i wielu innych miejscach konfliktów. Współcześnie jednak dramatycznie zmieniły się proporcje pomiędzy działalnością militarną i paramilitarną a klasycznym, „wyrafinowanym” szpiegostwem.

Bardzo szybko wzrosło znaczenie Centrum Przeciwdziałania Terroryzmowi CIA (CTC). Wcześniej było postrzegane jako niewielka, niemal osobliwa komórka, z którą jeszcze w 2001 r. nie wiązano wielkiej przyszłości. Potem to nastawienie szybko się zmieniło. CIA wprawdzie nie podaje danych dotyczących liczby pracowników zwalczających terroryzm, ale w opinii ludzi z wewnątrz każdy nowo rekrutowany był gotów dołączyć do CTC. Z biegiem lat, wraz z eskalacją zagrożenia terrorystycznego, rosło zapotrzebowanie na oficerów agencji nie tylko w Afganistanie i Iraku, ale także w Syrii, Jemenie, Libii, Mali i innych krajach, gdzie sięgały macki ISIS i różnych odgałęzień Al-Kaidy. Można było odnieść wrażenie, iż cała agencja zmaga się z terroryzmem. Chociaż awans nie zależał wprost od służby w strefie zagrożonej terrorem, to – jak utrzymuje Alex Finley (How the CIA Forgot the Art of Spying, Politico Marzec/ Kwiecień 2017) – CV z zaznaczoną tam służbą wyglądało dużo lepiej.

Zauważalna stała się także zmiana kultury pracy. Szpiegostwo jest tradycyjnie praktyką tajną, która kwitnie w mglistym, mało przejrzystym środowisku. Szpiedzy lubią pracować w cieniu. Natomiast od kilkunastu lat w strefach wojennych oficerowie CIA współpracowali z personelem wojskowym, siłą rzeczy ujawniali się, coraz więcej czasu spędzali ze swoimi wojskowymi odpowiednikami, przejmowali wojskowe nawyki. Do agencji powoli zaczęła wkradać się militarna mentalność. Jak zauważa Finley: „po powrocie do siedziby głównej w Langley zaczęli pojawiać się oficerowie CIA ubrani w spodnie cargo i koszule under armour”.

Wraz ze zmianą misji i kultury Agencji zmieniali się także ludzie. Wojna z terrorem wykreowała prężnie rozwijający się prywatny wywiad, firmy bezpieczeństwa wewnętrznego i przemysł obronny. Wielu starszych i bardziej doświadczonych oficerów dołączyło do sektora prywatnego. Inni odchodzili na emerytury, nie wytrzymując biurokratycznych zmian, które ograniczały elastyczność, niegdyś tak mocno cenioną przez Agencję. Według T. Weinera w 2005 r. połowa personelu CIA – zarówno operatorzy, jak i analitycy – miała pięć lat doświadczenia w służbie lub mniej. Generacja młodych oficerów wywiadu była pod dużym wpływem nowej kultury, a teraz po 14 latach ci sami oficerowie z pewnością obejmują stanowiska kierownicze i szkolą młodszych agentów. Wojna z terrorem to wszystko, co znają.

Czy CIA jest zdolna powrócić do źródeł?

Paradoks tej transformacji polega na tym, iż amerykańscy przeciwnicy z okresu zimnej wojny pozostali na stanowiskach. Podczas gdy Amerykanie zwrócili uwagę na inne części świata, rosyjscy wywiadowcy doskonalili się w tradycyjnym szpiegowskim rzemiośle. Rosja przez ostatnie kilkanaście lat odbudowywała swoje imperium i dyskretnie podmywała fundamenty zachodniej demokracji. Zaatakowała w cyberprzestrzeni, wpływała na kampanię prezydencką. CIA i inne służby będą musiały zmierzyć się z tego rodzaju zagrożeniem. Jednak ustalenie, kto i dlaczego zamawia takie ataki, i kto je finansuje, wymaga wywiadu opartego na źródłach osobowych.

Istnieje obawa, że CIA zapomniała, jak się pozyskuje i prowadzi cenne źródła, w czasach, gdy dobrze finansowany i bezwzględny aparat bezpieczeństwa Rosji stanowi coraz większe zagrożenie. Aby odnieść sukces w konfrontacji ze starym wrogiem, agencja będzie musiała „odkurzyć” niektóre z porzuconych metod i technik. Jednak, czy po latach zmagań z terroryzmem będzie ją na to stać?

CIA wygląda dziś zupełnie inaczej niż w okresie zimnej wojny. Transformacja była konieczna, biorąc pod uwagę naturę zagrożenia terrorystycznego. Jednak globalne zagrożenia zmieniają się i istnieje obawa, że znaczna część wiedzy instytucjonalnej na temat prowadzenia tradycyjnych operacji szpiegowskich, która będzie konieczna w nowym środowisku, zniknęła.

Reformy CIA nie ułatwia sam prezydent D. Trump, który wysyła wciąż sprzeczne sygnały w sprawie Rosji. Społeczność wywiadowcza USA ma jednak świadomość, że Rosja nadal będzie potężnym przeciwnikiem, którego plany i zamiary będą musiały być rozpracowywane, nawet jeśli obecny prezydent nie jest nimi zainteresowany. Znalezienie odpowiedzi na pytanie, co robi i dokąd zmierza Putin oraz jego towarzysze, będzie wymagało użycia wielu narzędzi wywiadowczych, a źródła osobowe jawią się tu wręcz jako niezbędne.

CIA z pewnością dysponuje źródłami osobowymi, ale pozyskiwanie nowych staje się prawdziwym problemem. Nie jest łatwo przekonać ludzi, aby zaryzykowali swoją reputację, rodzinę, pracę, a czasem życie i podzielili się tajnymi informacjami z zagranicznym rządem. Przy obecnej administracji Trumpa zadanie to jest wyjątkowo trudne. Wynika to z faktu, że najlepsze źródła nie są motywowane pieniędzmi, ale słuszną ideą. Może to być pogarda dla systemów autorytarnych i pragnienie liberalnej demokracji. Podczas zimnej wojny różnica między amerykańskim a sowieckim systemem politycznym była oczywista – imperium zła było jedno. Dziś trudno sobie wyobrazić pozyskanych agentów ryzykujących życie dla amerykańskiego prezydenta, który stanął w obliczu poważnych, powtarzających się pytań o jego niejasne związki z Rosją. Dla prezydenta, który Władimirem Putinem jest wręcz zafascynowany.

CIA, rzecz jasna, nie działa w próżni, ma sojuszników. Problem jednak w tym, iż sojusznicy ci coraz mniej entuzjastycznie dzielą się informacjami z krajem, którego prezydent budzi nieufność. Brytyjski oficer wywiadu na kilka dni przed zaprzysiężeniem Trumpa powiedział „Sunday Times” , że dopóki MI6 nie ustali, czy Trumpowi i członkom jego zespołu można ufać, będzie się powstrzymywał od takiej wymiany. Mówiąc wprost, chodziło o ryzyko ujawnienia źródeł. Mniej więcej w tym samym czasie izraelska gazeta „Yediot Ahronot” donosiła, że przedstawiciele wywiadu Izraela obawiają się, iż ściśle tajne informacje, które zostały ujawnione Stanom Zjednoczonym, będą wyciekały do Rosji, a w następstwie do jej bliskiego sojusznika – Iranu.

Paranoja? Przesada? Być może, ale jeśli D. Trump będzie nadal chwalił i schlebiał Putinowi i innym dyktatorom oraz podkopywał instytucje europejskie, takie jak NATO czy Unia Europejska, musi liczyć się z nieufnością ze strony sojuszników, co w najgorszym wypadku może skutkować zamrożeniem współpracy wywiadowczej.

Więcej Jamesa Bonda, a mniej Jasona Bourne`a

CIA znalazła się obecnie w bardzo trudnym położeniu. Jej funkcjonariusze z pewnością mają świadomość, że istnieje potrzeba zmian, a dalsze bieganie z pistoletem w garści za terrorystami trzeba zostawić innym. Rozumie to dyrektor CIA Gina Haspel, która w Agencji przesłużyła 35 lat, a więc pamięta i lata zimnej wojny, i ostatnie dwie dekady zmagań z terrorem. Z pewnością więc dobrze wyczuwa sytuację, w jakiej znalazła się podległa jej instytucja.

Potwierdziła powrót do źródeł, do głównej misji CIA – gromadzenia aktualnych i wiarygodnych danych wywiadowczych wspierających polityków w ich decyzjach. Akcentuje przede wszystkim potrzebę większej dywersyfikacji działań. Dostrzega rosnące zagrożenie ze strony aktorów państwowych, jak Rosja, Chiny, Iran i niepokoi ją luka w podstawowym rzemiośle, a więc w gromadzeniu informacji. Konsekwencją odwrócenia proporcji i nacisku na zasypywanie luk informacyjnych ma być stałe zwiększanie liczby oficerów stacjonujących za granicą. Na tym polega misja zagranicznego wywiadu – większa obecność na świecie warunkuje dopływ informacji. Dyrektor CIA zapowiedziała też większe inwestycje w doskonalenie języków obcych jako podstawowego atrybutu agentów CIA. Winni oni być lepiej przygotowani do pracy w odmiennych kulturowo środowiskach. Haspel chce odwrócić kadrowe proporcje. Upraszczając, dzisiaj CIA musi stawiać przede wszystkim na agentów, którzy potrafią bywać na przyjęciach i wykorzystywać je dla swoich celów. Innymi słowy, potrzebuje w większym stopniu Jamesa Bonda, a w mniejszym stopniu Jasona Bourne`a.

Autor: radca prawny Robert Nogacki, Marek Ciecierski, Profesjonalny Wywiad Gospodarczy „Skarbiec” Sp. z o.o.

IZFiA opublikowała najnowszy raport, prezentujący stopy zwrotu wybranych niepublicznych funduszy inwestycyjnych zamkniętych. Na czele zestawienia znalazły się fundusze, które wypracowały od początku roku od 12-32 proc. Listę otwiera Dirlango Tech FIZAN, należący do Łukasza Wejcherta i Maciej Żaka, którzy inwestując w Polsce i za granicą wypracowali ponad 32 proc. zysku.

– IZFiA, we współpracy z grupą kilku TFI, zrealizowała kolejny ciekawy projekt zwiększający transparentność rynku funduszy inwestycyjnych, w postaci „porównywarki” stóp zwrotu niepublicznych funduszy inwestycyjnych zamkniętych. Jest nam niezmiernie miło, że w ramach udostępnionych pierwszych statystyk otwierających to, jakże potrzebne przedsięwzięcie, fundusz Dirlango Tech FIZAN, którego portfelem inwestycyjnym zarządzamy, zajął czołowe miejsce w większości zestawień – podkreśla Łukasz Wejchert.

Rozmowa Z Łukaszem Wejchertem i Maciejem Żakiem:

Jak działa Grupa Dirlango?

Ł.W: Nasza strategia jest ewolucją tego, co robiliśmy przez ostatnie 20 lat. Przez wiele lat byłem prezesem i współwłaścicielem Onetu. Wówczas inspirowaliśmy się zdobywającymi popularność zagranicznymi portalami i latami tworzyliśmy na polskim rynku najciekawsze modele biznesowe.  W portfelu Grupy Dirlango znajdują się firmy wpisujące się w dzisiejsze trendy, jak mobilność, ochrona środowiska, cybersecurity. Z polskiego rynku przykładem może być iTaxi (aplikacja do zamawiania taxi). Z kolei z zagranicznych m.in. Beyond Meat, czyli firma produkująca proteiny przypominające mięso.  

Gdzie Grupa Dirlango koncentruje swoje inwestycje?

M.Ż: Nasze modele działania w kraju oraz za granicą różnią się. W Polsce tworzymy bądź kupujemy udziały w spółkach, następnie kiedy zaczynają generować zyski, obejmujemy nad nimi kontrolę i wspieramy aktywnie zarząd w skalowaniu firmy. Celem jest stworzenie lokalnych liderów w Europie Środkowo-Wschodniej. Przykładem może być iTaxi, w które zainwestowaliśmy około 7 lat temu, a która rośnie o 50% rok do roku od początku istnienia i zaczyna właśnie generować zyski… Z kolei za granicą szukamy spółek, które są tuż przed IPO i mają potencjał do wielokrotnego wzrostu obrotów, jak wspomniany Beyond Meat, czy też Wish (e-commerce). Obecnie mocno analizujemy spółki z branży bezpieczeństwa cyfrowego, które będzie bardzo ważne w związku z rozwojem technologii dronów, automatycznych pojazdów itd.

Czy grupa osób zainteresowanych inwestycjami w nowe technologie rośnie?

M.Ż: Według danych KPMG, w ostatnim czasie znacząco zwiększyła się̨ liczba zamożnych osób mieszkających w Polsce – szacuje się, że w 2018 roku było to ponad 1,3 miliona osób. Rośnie liczba osób bogatych i bardzo bogatych. Osoby te poszukują ciekawych inwestycji w spółki technologiczne. Poszukują doświadczonego partnera, z odpowiednią wiedzą, zapleczem analitycznym i dostęp do zagranicznych rynków.

Kilkadziesiąt ofert pracy w serwisach rekrutacyjnych miesięcznie, zarobki zbliżone do pensji programistów, szybkie awanse okraszone sporymi podwyżkami, a do tego wszystkiego – znacznie niższy próg wejścia do branży. Popyt na testerów automatyzujących jest tak duży, że firmy zatrudniają nawet osoby bez doświadczenia.

Branża IT słynie nie tylko z wysokich zarobków, ale również z szybkiego tempa awansów. Jeszcze 10 lat temu droga od “juniora” do “seniora” zajmowała programistom średnio 11 lat. Dziś czas ten skrócił się o ponad połowę – do 5 lat, jak podają eksperci ze szkoły programowania online Kodilla.com.

Co ważne, trendy te obejmują nie tylko programistów. Równie imponujące wyniki osiągają bowiem testerzy oprogramowania – automatyzujący. Jak podaje serwis Wynagrodzenia.pl, mediana pensji całkowitych młodszych testerów automatyzujących (tzw. “juniorów”) wynosi 5 tys. zł brutto/m-c (przy umowie o pracę). To nieźle, zakładając, że mowa o osobach zajmujących najniższe stanowiska w tym zawodzie, nierzadko bez doświadczenia i dopiero startujących w branży, a także uwzględniając, że wraz z awansem na doświadczonego testera automatyzującego (tzw. “mid”) przychodzi ponad 50% podwyżka – średnio do 7,8 tys. zł brutto. Z kolei starszy tester automatyzujący (tzw. “senior”), czyli osoba o najwyższych kwalifikacjach zawodzie, zarabia już 10,4 tys. zł brutto miesięcznie, co daje ponad 100% więcej w stosunku do pensji startowej.

Mediana wynagrodzenia całkowitego testerów oprogramowania – automatycznych, zatrudnionych na umowę o pracę

Jeszcze bardziej optymistyczne dane podaje Michał Warda, senior IT recruitment specialist w firmie rekrutacyjnej i outsourcingowej Devire. – W ciągu ostatnich dwóch lat średnie wynagrodzenie testerów automatycznych wzrosło od 11 tys. zł do 13 tys. zł brutto przy pełnym etacie (UoP). W przypadku outsourcingu i pracowników zatrudnianych na kontraktach B2B te stawki osiągają nawet 20 tys. zł netto. Taki wzrost wynagrodzeń można tłumaczyć mocno postępującą automatyzacją w branży IT – tłumaczy ekspert.

Poza tym w branży popularnym sposobem na podniesienie zarobków jest tzw. IT Contracting. W tym modelu tester podpisuje umowę z  firmą rekrutacyjną, zyskując dostęp do portfolio jej klientów. Może współpracować z kilkoma firmami jednocześnie, nabywając w szybkim tempie doświadczenie w zespołach projektowych i zarabiając więcej niż pracując dla jednej firmy.

3-5 ofert pracy miesięcznie, a testerów wciąż brakuje

Tester automatyzujący to nadal jedno z nowszych stanowisk w branży IT. Co ciekawe, w tym zawodzie pracuje prawie trzy razy więcej kobiet niż w całym sektorze IT. Według Wynagrodzenia.pl, panie stanowią już 35% wszystkich specjalistów od testowania, podczas gdy wśród programistów to zaledwie 12% (według innych źródeł ok. 15%).

Poza tym, zgodnie z danymi Devire, popyt na testerów automatyzujących stale rośnie. Każdego miesiąca na portalach rekrutacyjnych pojawia się ok. 60-70 ofert pracy dla osób wykonujących ten zawód, a sami kandydaci otrzymują średnio 3-5 ofert pracy miesięcznie. Liczba ofert zależy oczywiście od poziomu doświadczenia oraz posiadanych kompetencji. Z czego wynika ten trend?

– Do tej pory większość testów oprogramowania odbywała się manualnie. Tester ręcznie wyszukiwał błędy w kodzie napisanym przez programistów. Jednak firmy dążą do przyśpieszenia procesu powstawania aplikacji, stąd też rosnący popyt na testerów specjalizujących się w automatyzacji – tłumaczy Marcin Kosedowski, ekspert ds. rynku szkoleniowego z Kodilla.com.

Tester to zawód, którego można wyuczyć się od podstaw

Praca testera automatyzującego polega na pisaniu skryptów i programów, które samoczynnie sprawdzają oprogramowanie pod kątem błędów i usterek. Choć może to brzmieć skomplikowanie, Marek Wierucki ze SpyroSoft, tester oprogramowania z 8-letnim stażem, który obecnie zajmuje się także rekrutowaniem specjalistów z tej dziedziny, uważa, że testerem może zostać każdy: – Testerem może zostać nawet osoba początkująca, nie posiadająca żadnego doświadczenia, a dobrą okazją do uzupełnienia wiedzy i przyuczenia się do zawodu jest udział w bootcampie programistycznym. Po prostu w tej pracy, jeżeli ma się predyspozycje, odpowiedni tok myślenia i dryg, można szybko zdobyć wymagane umiejętności. Bardzo ważna jest skrupulatność, rzetelność, a także wewnętrzna potrzeba szukania dziury w całym, jak i notowania, choćby w głowie, znalezisk i spostrzeżeń. Dodajmy do tego umiejętność zgodnej pracy i konstruktywnego komunikowania znalezionych błędów i mamy pełen obraz testera oprogramowania, który odnajdzie się w branży i będzie szybko piąć się po szczeblach kariery.

Jak tłumaczy ekspert, nawet początkujący w branży nie powinni bać się aplikować na stanowiska związane z testowaniem. Wiele firm jest skłonnych do zatrudniania osób bez doświadczenia, które posiadają potencjał i predyspozycje. Taki kandydat dostanie szansę, choć żeby ją wykorzystać, będzie musiał wnieść pewien nakład własnej pracy i wysiłku.

A jednak… lepiej się doszkolić

Marek Wierucki radzi, aby wykorzystywać każdą okazję do nauki zawodu testera. Nawet korzystając z przedmiotów codziennego użytku, warto myśleć, czy dany sprzęt jest intuicyjny, co można byłoby poprawić, aby ułatwić jego wykorzystywanie. – Dobrze jest na bieżąco poznawać różne rozwiązania i aplikacje, aby lepiej je rozumieć i oceniać. Koniecznie trzeba też szkolić język angielski. Nawet polskie firmy zajmujące się testowaniem oprogramowania współpracują z zagranicznymi klientami. Znajomość języka obcego jest więc warunkiem koniecznym w tej pracy – tłumaczy.

Kompetencje kandydatów do pracy na stanowisku testera ocenia też Michał Warda z Devire. Zwraca on uwagę na to, że wiele osób stara się przygotować do rozpoczęcia takiej kariery samodzielnie i w efekcie często brakuje im odpowiednich umiejętności. – Wszyscy testerzy podczas rozmów rekrutacyjnych o ambicjach i celach na przyszłość powiedzą, że chcą dążyć do automatyzacji. Jednocześnie wielu testerom brakuje podstawowych umiejętności testowania manualnego. Z kolei managerowie z większym stażem podkreślają, że dobry tester automatyzujący musi przede wszystkim opanować testy manualne – mówi ekspert.

Przygotować się do pracy w zawodzie testera automatyzującego można kończąc bootcamp, czyli szybkie i intensywne szkolenie online. Co ciekawe, z takiego kursu najczęściej korzystają osoby, które chciały pracować w IT, ale zawód programisty okazał się być poza zasięgiem. Jak zauważa Marcin Kosedowski: – Zgłasza się do nas wiele osób, dla których nauka programowania okazała się być zbyt trudna i czasochłonna. Nie oznacza to jednak, że praca w branży IT jest poza ich zasięgiem. Najczęściej osoby te próbują swoich sił w zawodzie testerów automatyzujących (zwanych też automatycznymi), co najważniejsze – z powodzeniem i satysfakcją, zarówno z wykonywanej pracy, jak i osiąganych zarobków.

Test na bezbłędne życie

Dlaczego praca testerów jest aż tak istotna? Przykłady przynosi samo życie. Są np. testy, które sprawdzają wydajność serwisów i aplikacji, mogąc symulować akcje wielu użytkowników na raz. W ten sposób portal, który sprzedaje bilety na wydarzenia kulturalne czy sportowe, może poznać scenariusze, które zadzieją się, gdy nagle 200 tys. osób będzie chciało w tym samym momencie kupić bilet na koncert lub mecz. Ale, jak dodaje Marcin Kosedowski, testowane są już nie tylko aplikacje czy oprogramowanie komputerowe. – W nowoczesnym domu, żeby włączyć odkurzacz, trzeba dziś znać hasło do WIFI, a bojler do podgrzewania wody każdego dnia uczy się jak ją zużywamy i na tej podstawie ustawia odpowiednią temperaturę o wybranych porach. Żeby to wszystko dobrze działało, ktoś to musi zaprojektować, zaprogramować i… przetestować. Tak, aby konsument mógł cieszyć się udogodnieniami bez żadnych nieprzewidzianych problemów – podsumowuje Marcin Kosedowski.

Orzecznictwo, w szczególności unijne, i ustawodawstwo bardzo konsekwentnie od paru lat idą w kierunku zwiększania ochrony podmiotów uprawnionych z tytułu praw autorskich. Jest to oczywisty trend, w który wpisuje się m.in. wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 7 sierpnia 2018 r. w sprawie o sygn. akt C-161/17, jak też dyrektywa nr 2019/790 w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE (zwana potocznie ACTA 2).

Fotografia na stronie internetowej

W stanie faktycznym sprawy, jaka zawisła przed Trybunałem Sprawiedliwości UE, uczennica niemieckiego gimnazjum zamieściła w szkolnym referacie zdjęcie miasta Kordoby, który to referat został następnie opublikowany na stronie internetowej szkoły. Autor zdjęcia wystąpił ze stosownymi roszczeniami, wskazując, iż doszło do naruszenia jego praw autorskich do zdjęcia. Uczennica znalazła zdjęcie na ogólnodostępnym portalu podróżniczym, na którym zostało ono opublikowane po raz pierwszy i za zgodą autora. Na tym tle niemiecki sąd rozpoznający sprawę powziął wątpliwość, czy w analizowanym stanie faktycznym można mówić, iż doszło do publicznego udostępnienia utworu, które to działanie wymagałoby zgody autora zdjęcia, a brak zgody skutkowałby przyjęciem, iż doszło do naruszenia praw autorskich.

Publiczne udostępnienie utworu

Publiczne udostępnienie utworu to słowa klucz odmieniane przez wszystkie przypadki w orzecznictwie TSUE w sprawach związanych z ochroną praw autorskich w Internecie. Pojęcie to odnosi się do art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym, w myśl którego „Państwa Członkowskie powinny zapewnić autorom wyłączne prawo do zezwalania lub zabraniania na jakiekolwiek publiczne udostępnianie ich utworów, drogą przewodową lub bezprzewodową, włączając podawanie do publicznej wiadomości ich utworów w taki sposób, że osoby postronne mają do nich dostęp w wybranym przez siebie miejscu i czasie”. Pojęcie to ma kluczowe znaczenie dla oceny legalności udostępniania określonych treści w Internecie. W zasadzie każde takie udostępnianie powinno w pierwszej kolejności być zbadane przez pryzmat pojęcia „publicznego udostępniania”.

O tym, jak istotne znaczenie ma przedmiotowe pojęcie oraz jakie trudności wiążą się z jego interpretacją, niech świadczy liczba orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości UE, które dotykały tego zagadnienia, a m.in. ważkie orzeczenia w tym zakresie zapadły w sprawach: Stichting Brein C-610/15 i C-527/15, Svensson i inni C‑466/12, BestWater International C‑348/13, GS Media C‑160/15. Co ciekawe, w analizowanej sprawie dotyczącej zdjęcia zamieszczonego przez uczennicę w referacie szkolnym opinia rzecznika generalnego, która zawsze poprzedza orzeczenie TSUE, była pozytywna dla szkoły i uczennicy. Wywód rzecznika generalnego w zasadzie szedł w kierunku uznania, iż działanie, jakie zaistniało w stanie faktycznym sprawy, nie stanowi publicznego udostępnienia. Tymczasem z takim zapatrywaniem zupełnie nie zgodził się Trybunał Sprawiedliwości UE. Jest to rzadka sytuacja, kiedy opinia rzecznika generalnego i wyrok TSUE idą w dwóch różnych kierunkach. Zazwyczaj opinia rzecznika generalnego stanowi tak naprawdę „mały wyrok” w sprawie.

„Nowa” publiczność

Jak wskazał TSUE w jednym ze swoich orzeczeń, z art. 3 ust. 1 dyrektywy 2001/29 wynika, że pojęcie „publicznego udostępniania” zakłada spełnienie dwóch kumulatywnych warunków. Mianowicie musi mieć miejsce „czynność udostępniania” utworu, a utwór musi zostać udostępniony „publiczności”. Trybunał wyjaśniał już parokrotnie, że pojęcie „publiczności” dotyczy nieokreślonej liczby potencjalnych odbiorców i dodatkowo zakłada dość szeroki krąg osób, zaś uznanie, iż doszło do „publicznego udostępniania”, wymaga, aby utwór chroniony został udostępniony w oparciu o szczególną technologię, inną niż dotychczas używane, lub – w wypadku niespełnienia powyższej przesłanki – wśród „nowej publiczności”, czyli publiczności, której podmiot praw autorskich dotychczas nie brał pod uwagę, zezwalając na pierwotne publiczne udostępnienie utworu.

Rzecznik generalny w swojej opinii wskazał, iż trudno mówić o „nowej” publiczności w sytuacji, kiedy wcześniej już sporne zdjęcie było udostępnione na innej stronie internetowej, do której każdy mógł mieć swobodny dostęp. Rzecznik wskazał m.in., iż „Jeżeli chodzi o działanie uczennicy i jej nauczyciela, trudno jest wyobrazić sobie, żeby ci, którzy korzystali z dostępu do portalu internetowego szkoły, nie mogli w ten sam sposób (i bez większych trudności) skierować się na stronę internetową magazynu podróżniczego, gdzie fotografię Kordoby opublikowano po raz pierwszy. Ogólna publiczność internautów jest więc taka sama, gdy odwiedza stroną internetową magazynu podróżniczego i gdy interesuje się portalem szkoły. Ponieważ ilustracja była łatwo i legalnie (tzn. za zgodą podmiotu praw autorskich) dostępna dla wszystkich internautów, nie wydaje się, aby działanie uczennicy i jej nauczyciela mogło być decydujące w ułatwieniu dostępu do niego większej liczbie osób”.

Innego zdania był TSUE, który wywiódł m.in., iż „Zważywszy na te elementy, w świetle orzecznictwa przypomnianego w pkt 24 niniejszego wyroku należy uznać, że zamieszczenie utworu chronionego prawem autorskim na stronie internetowej innej niż strona, na której dokonano pierwotnego udostępnienia za zgodą podmiotu praw autorskich, powinno w okolicznościach takich jak te rozpatrywane w postępowaniu głównym zostać uznane za podanie takiego utworu do wiadomości nowej publiczności. W takich okolicznościach publiczność, która została wzięta pod uwagę przez podmiot praw autorskich, gdy wyraził on zgodę na udostępnianie swego utworu na stronie internetowej, na której utwór ten został pierwotnie opublikowany, obejmuje bowiem jedynie użytkowników wspomnianej strony, a nie użytkowników strony internetowej, na której utwór został później zamieszczony bez zgody tego podmiotu, lub innych internautów”.

Dalsze kroki kierunku ochrony praw autorów

Poza orzecznictwem TSUE, który od paru lat wydaje orzeczenia obejmujące „proautorską” wykładnię przepisów, również same przepisy będą się zmieniać w kierunku większej ochrony praw autorskich w Internecie. W tym zakresie spore novum wprowadzić ma implementacja dyrektywy nr 2019/790 w sprawie prawa autorskiego i praw pokrewnych na jednolitym rynku cyfrowym oraz zmiany dyrektyw 96/9/WE i 2001/29/WE (zwana potocznie ACTA 2). W olbrzymim uproszczeniu regulacja art. 17 omawianej dyrektywy wprowadza wymóg uzyskiwania przez dostawcę usług udostępniania sieci online stosownego zezwolenia od podmiotu uprawnionego w sytuacji, w której użytkownik serwisu internetowego zamieszcza w nim treści objęte ochroną prawnoautorską, co do których nie ma uprawnień. Innymi słowy, jeśli w ramach danego portalu użytkownicy zamieszczają treści chronione prawem autorskim, to właściciel tego portalu powinien zadbać o to, aby uzyskać zezwolenie od podmiotu uprawnionego. Jest to jednak tematyka na zupełnie odrębną publikację.

Autor: radca prawny Robert Nogacki, Kancelaria Prawna Skarbiec specjalizuje się w ochronie majątku, doradztwie strategicznym dla przedsiębiorców oraz zarządzaniu sytuacjami kryzysowymi.

Współczesne śluby i wesela już dawno wyrwały się z ram tradycji i poniekąd rządzą się własnymi prawami. Oczywiście nie oznacza to, że nikt nie organizuje ich w znanej wszystkim formie. Jednak coraz częściej ślub i wesele przypomina elegancką, ale jednak imprezę, aniżeli klasyczną formę tradycyjnego wesela. Z tym wiąże się również sposób celebrowania zawarcia związku małżeńskiego.

Pokazy fajerwerków na wesele zamiast baloników i konfetti?

Typowe atrakcje weselne ograniczają się zwykle do fotobudki, zabawnych masek i akcesoriów, a także klasycznych zabaw. Czasem imprezę prowadzi wodzirej, niekiedy jego rolę przejmuje lider zespołu muzycznego.

Zmienia się wszystko i dziś coraz częściej zamiast zespołu – gra DJ. Panna Młoda nie zawsze ma na sobie białą suknię (a często nawet zamiast sukni ma kombinezon!), Pan Młody nie zawsze ma garnitur. Weselnikom towarzyszą niejednokrotnie także dzieci nowożeńców. Jednym słowem – wszystko staje się coraz bardziej nowoczesne i z tradycyjną formą ma niewiele wspólnego.

Dlaczego więc nie pójść o jeszcze jeden krok dalej i nie zrewolucjonizować atrakcji dla gości jeszcze bardziej? Takim zaskoczeniem bez wątpienia będą fajerwerki na wesele! Jak zorganizować prywatny pokaz i z jakim kosztem takiego przedsięwzięcia trzeba się liczyć?

Ile kosztują pokazy fajerwerków na wesele?

Fajerwerki na wesele muszą być zorganizowane przez osoby do tego uprawnione. Wynika to z konieczności uzyskania niezbędnych pozwoleń na przeprowadzenie pokazu, z uwzględnieniem możliwości technicznych terenu. Dlatego zdecydowanie warto zlecić takie przedsięwzięcie profesjonalnej firmie zajmującej się pokazami pirotechnicznymi.

Możliwości organizacji są dwie:

• obsługa pokazu od początku do końca przez specjalistę z firmy
• samodzielne odpalenie ładunków przygotowanych wcześniej przez fachowców.

Nie sposób jednak podać konkretnej ceny za taką atrakcję, ani nawet widełek – wszystko zależy bowiem od tego, kiedy pokaz ma się odbyć, od trudności terenu, długości trwania pokazu czy stopnia złożoności scenariusza pokazu.

Im prostszy i krótszy pokaz, tym cena naturalnie niższa. Zdecydowanie jednak warto zrezygnować z innych, typowo weselnych atrakcji, z których skorzystać można w zasadzie na każdej tego typu imprezie, na rzecz wyjątkowego show! Te Pary Młode, które zdecydowały się na uatrakcyjnienie swojego wesela pokazem fajerwerków jednogłośnie mówią, że była to jedna z najlepszych decyzji i gdyby miała możliwość zdecydować raz jeszcze – wybór byłby dokładnie taki sam!

Źródło: pyro-tech.pl

Nowym inwestorem Columbus Energy S.A. jest Piotr Kurczewski, który zyska 20% udziału w kapitale Spółki do końca 2020 roku, inwestując m.in. w budowę projektów farm fotowoltaicznych o łącznej mocy 357 MW.

Columbus Energy S.A. działa na polskim rynku PV od 2014 roku. Od tego czasu firma pozyskała już ponad 6200 klientów, co przełożyło się na skonsolidowany przychód w wysokości około 57 mln złotych oraz 100 tys. paneli fotowoltaicznych zamontowanych na dachach budynków jednorodzinnych i firmach o łącznej mocy 32,50 MWp.

Zarząd Spółki w Liście otwartym do Akcjonariuszy podkreśla, że: “Spółka rozwija się zgodnie z przyjętą przez nas strategią i tempo jej rozwoju oceniamy jako bardzo dobre. Najbliższe raporty: za trzeci kwartał 2019 r. oraz późniejszy za cały 2019 r. powinny pokazać, że ilość pracy, jaką codziennie realizuje nasz Zespół, jest spektakularna i daje mierzalne efekty.” Zmiana akcjonariatu jest więc częścią dynamicznego rozwoju firmy i jej skalowania się do potrzeb rynkowych.

Wiarygodność Columbus Energy S.A. w ostatnim czasie potwierdził terminowy wykup obligacji serii D o wartości nominalnej przekraczającej 4,5 mln złotych. W planach Spółki jest realizacja projektów farm fotowoltaicznych w całej Polsce o łącznej mocy 357 MW i wartości rynkowej na poziomie 1,3 mld złotych. Budowa pierwszych inwestycji o mocy 12,5 MW rozpocznie się już w tym roku.

Zarząd Columbus Energy S.A. podkreśla, że przed firmą kolejne wyzwania. Spółka koncentruje się na ciągłym doskonaleniu jakości swoich usług i dostarczaniu klientom instalacji fotowoltaicznych w pełni spełniających ich potrzeby. “Columbus Energy S.A. jest liderem mikroinstalacji w branży klienta indywidualnego. Montujemy ponad 50 instalacji dziennie, rozwijając się w setkach procent rocznie. Dostrzegamy wiele szans w niewątpliwej transformacji energetycznej, polegającej na zmianie efektywności zużycia energii, ochronie klimatu i środowiska. Ten megatrend światowy, który przyspieszył w ostatniej dekadzie, dziś dotarł już do Polski.”, możemy przeczytać w Liście otwartym do Akcjonariuszy.

Ambicją Spółki jest nie tylko dynamiczny rozwój sektora fotowoltaiki w Polsce, ale także wejście w branżę e-mobility w ramach budowy i udostępniania publicznej sieci do ładowania samochodów elektrycznych.

W najbliższych kilkudziesięciu godzinach przed inwestorami szereg rozstrzygnięć, które mocno wpłyną na nastroje. M.in. mowa o finale 13. rundy negocjacji handlowych, które trwają od czwartku w Waszyngtonie. Wydarzenia przyszłego tygodnia są na dalekim planie. By nie być jak przysłowiowy indyk co „myślał o niedzieli a w sobotę…” dla porządku przypomnijmy czym rynek żyć będzie w kolejnych kilkudziesięciu godzinach wydarzenia te odcisną mocne piętno na sentymencie także w przyszłym tygodniu, więc nie jest to działanie bezpodstawne.

Do wywołania optymizmu w kwestii wojen handlowych wystarcza, że Trump pierwszy dzień rozmów określił jako owocny. Dziś spotkanie na szczycie. Trump będzie negocjował bezpośrednio z wicepremierem Chin. Uważamy, że bardzo prawdopodobne jest fasadowe, częściowe porozumienie. Na tapecie znajdzie się przede wszystkim kwestia polityki kursowej Chin. Inne ważne obszary, w których stanowisko obu stron jest bardzo odległe, pozostaną prawdopodobnie nierozwiązane. Ot, kolejne zamiecenie problemu pod dywan. Jak bardzo szczątkowym porozumienie by nie było, to w krótkim terminie zostanie odebrane pozytywnie. Noe dopuści ono do podniesienia ceł, do którego miało dojść w przyszłym tygodniu i generalnie eskalacji konfliktu handlowego w kolejnych tygodniach. Warto jednak pamiętać, że globalna gospodarka już teraz mocno hamuje i takie częściowe porozumienie niewiele w tej kwestii odmieni… Dlatego też rozpędzający się rajd ryzykownych aktywów i walut, zwłaszcza AUD i NZD powinien okazać się mało trwały. Widzimy też wysokie prawdopodobieństwo schodzenia USD/JPY na niższe pułapy.

W kwestii brexitu pojawiło się światełko w tunelu i jest zgoda strony unijnej by tunelem tym podążać Czwartkowe spotkanie premierów Irlandii i Wielkiej Brytanii zostało zwieńczone wspólnym stanowiskiem, w którym podkreślane jest, że jeszcze w październiku możliwe jest osiągnięcie porozumienia w sprawie irlandzkiego bezpiecznika. Nie znamy jednak żadnych szczegółów. Można przypuszczać jedynie, że strony zmierzają w kierunku jakiejś formy umowy o wolnym handlu. Do wystrzału funta podchodzimy jednak z dużą dozą ostrożności. GBP/USD eksplodował z 1,22 do 1,2650. W mniej niż dobę kurs podbił 4 proc. Boris Johnson dysponuje bardzo kruchą większością w brytyjskim parlamencie a czas bardzo szybko ucieka.

Należy też wspomnieć o niedzielnych wyborach parlamentarnych w Polsce. W mniemaniu inwestorów najbardziej prawdopodobnym rozstrzygnięciem są samodzielne rządy Prawa i Sprawiedliwości. Będą one gwarantować utrzymanie bieżącej linii polityki i między innymi jedynie kosmetyczne zmiany w projekcie budżetu na 2020 rok. Oczywiście w szerszym horyzoncie planowane zintensyfikowanie transferów socjalnych i podniesienie obciążeń fiskalnych na przedsiębiorstwa (podnoszenie płacy minimalnej) mogą skutkować pogorszeniem się kondycji finansów publicznych i obniżeniem konkurencyjności polskiej gospodarki. Tyle tylko, że kroki te są od dawna wycenione a po błędach z początków kadencji PiS, agencje ratingowe nie będą reagować z wyprzedzeniem. W najkrótszym terminie zdecydowana przewaga PiS byłaby dla złotego i polskich aktywów neutralna. Możliwość samodzielnego rządzenia byłaby lepsza niż koalicja z mniejszym ugrupowaniem. EUR/PLN na fali poprawy globalnych nastrojów już teraz zbliża się natomiast do 4,30 i nie widzimy z tych poziomów znacznego pola do kontynuacji umocnienia. W naszej ocenie te poziomy korespondują ze średnioterminową wartością godziwą.

Przechodząc do kolejnego tygodnia: pierwszoplanowym odczytem będzie dynamika PKB Chin, która została wypracowana w III kwartale. Publikacja będzie miała miejsce w piątek. Dotychczas dane o wzrośnie nie straszyły jego drastycznym spowolnieniem. Spodziewane jest wyhamowanie dynamiki PKB z 6,2 do 6,1 proc. rok do roku. Słabość jest niezaprzeczalna i lepiej obrazowana przez szereg innych wskaźników. Spodziewamy się prób intensyfikacji wysiłków na rzecz poprawy koniunktury w Państwie Środka, ale po dokonanych w tym roku cięciach podatków i luzowaniu monetarnym przy inflacji u celu pewnie nie padnie na środki kompleksowe. W takim układzie presja na dalsze wzrosty USD/CNY będzie zachowana a to woda na młyn eskalacji konfliktu handlowego.

W przypadku Wielkiej Brytanii i funta na świeczniku pozostanie brexit a nawet tak istotne dane jak informacje z rynku pracy (wtorek), wskaźniki inflacyjne (środa), czy sprzedaż detaliczna (czwartek) pozostaną na drugim planie. Warto natomiast zwrócić uwagę na wystąpienia władz monetarnych, ponieważ ryzyko cięć stóp zostało wymazane z rynkowej wyceny podczas ostatniego wystrzału kursu.

EUR/USD wzrósł ponad 1,10 i teraz stanie w obliczu kolejnych, potencjalnie fatalnych danych. Dotyczy to przede wszystkim produkcji przemysłowej, ale rynek zwróci uwagę w pierwszym rzędzie na publikację ZEW. Bez ugruntowanej wiary, że europejska gospodarka najgorsze ma za sobą, wspólna waluta będzie mieć problem ze zbudowaniem trwałego trendu. Naszym scenariuszem bazowym jest rwana, szarpana aprecjacja i wzrost kursu do 1,13 w IV kwartale. W USA na świeczniku znajdą się ostatni wystąpienia członków Fed przed okresem ciszy medialnej oraz dane o sprzedaży detalicznej (środa) i produkcji przemysłowej (czwartek). W tym drugim przypadku dane będą pod silnym negatywnym wpływem strajku w General Motors. Po fatalnych odczytach wskaźników ISM za wrzesień, warto też śledzić pierwsze odczyty barometrów koniunktury za październik. Oczywiście będą to NY Empire State (wtorek) oraz Philly Fed (czwartek). Pierwszy z tych odczytów tradycyjnie przypada na poniedziałek, ale został przesunięty ze względu na Dzień Kolumba.

Sporządził: Bartosz Sawicki
DM TMS Brokers

Rynki łakną dobrych informacji. Jakakolwiek zapowiedź rozwiązania któregoś z ryzyk jest przez inwestorów brana za dobrą monetę. Wiadomości ze Stanów i z Wysp doprowadziły do zapanowania bardzo dobrych nastrojów, które najbardziej wspomagają funta. Jednak na prawdziwy i fundamentalny przełom będziemy chyba musieli jeszcze trochę poczekać.

Niewiele potrzeba

Na rynku czuć silny powiew optymizmu. Uwaga inwestorów jest skupiona na Waszyngtonie, gdzie odbywają się negocjacje na wysokim szczeblu między USA a Chinami. Rynki doceniają mocno sam fakt dalszego trwania rozmów, ponieważ na początku tygodnia nie było to wcale takie pewne. Pozytywny nastrój podsycił dodatkowo prezydent Donald Trump, który określił pierwszy dzień obrad jako “owocny” i jeszcze dziś zamierza osobiście spotkać się z wicepremierem Liu He. Wcześniej amerykański przywódca zapowiedział, że interesuje go tylko duża i kompleksowa umowa. Jednak rynek po cichu liczy, że uda się podpisać choćby cząstkowe porozumienie, które pozwoli uniknąć wprowadzenia kolejnych, wyższych ceł. W szybkie podpisanie wszechstronnego układu kończącego konflikt handlowy przynajmniej na razie nikt nie wierzy.

Coraz bliżej brexitu?

Funt z wielkim entuzjazmem przyjął wynik wczorajszego spotkania premierów Wielkiej Brytanii oraz Irlandii. Zakończyło się ono wspólnym oświadczeniem, że prawdopodobnie jeszcze w październiku możliwe będzie porozumienie w sprawie irlandzkiego backstopu. Już sama zapowiedź osiągnięcia kompromisu wystarczyła do umocnienia GBP wobec USD o 2%. Była to największą dzienna zmiana  od 7 miesięcy. Zdaje się, że rynek na fali optymizmu zapomniał, że ewentualna umowa nie dotyczy tylko tych dwóch państw i musi być jeszcze zatwierdzona przez Brukselę, a to wcale nie jest takie oczywiste. Pozostało jeszcze 20 dni do wyznaczonej daty brexitu i wydawać by się mogło, że już najwyższa pora na konkretne rozwiązania, a nie kolejne mgliste obietnice.

Po co te ratingi?

Lokalnie warto zwrócić uwagę na ratingi dla Polski, które prawdopodobnie pojawią się jeszcze dziś. Swoje oceny mogą (choć nie muszą) ogłosić S&P i Moody’s. W tym miejscu warto zadać pytanie o sens takich publikacji w takim terminie, czyli na dwa dni przed wyborami parlamentarnymi. Jest to jeden z elementów, które sprawiają, że najbardziej prawdopodobny scenariusz zakłada zachowanie obecnych ocen (A2 w Moody’s oraz A- w S&P). Co prawda agencje mogą pokusić się o bilans obietnic wyborczych, ale przynajmniej w przypadku Polski raczej rzadko się to zdarza. Na razie trudno też oczekiwać wielkiego przełomu, który miałby wywołać głośny wyrok TSUE, między innymi dlatego, że mocno problematyczne jest wysnucie wniosków o jego ostatecznych konsekwencjach. Co do samych wyborów, rynek podchodzi do nich (przynajmniej na razie) ze stoickim spokojem, dyskontując sondażowe przewidywania. Te zakładają ponowne zwycięstwo rządzącej partii. Złoty pozostaje dziś względnie stabilny. Wycena euro, jak i dolara, względem wczorajszego zamknięcia się nie zmieniła. EUR jest w okolicach 4,30 zł, a USD 3,90 zł. Drożeje GBP, który pozostaje dziś jedną z najsilniejszych walut. Ok. godz. 14 dochodzi do 4,93 zł. Tanieje za to frank, który ma chęć do przełamania poziomu 3,90 zł.,

Krzysztof Adamczak, analityk walutowy Internetowykantor

Niemal pięć milionów migrantów zarobkowych przyjęły kraje Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), z czego ponad milion jako miejsce pracy wybrało Polskę. I chociaż według Eurostatu w ubiegłym roku liczba migrantów spoza UE na naszym rynku nieznacznie spadła, to pracownicy z Ukrainy wciąż stanowią ich większość. Jak w ciągu ostatnich pięciu lat zmienił się profil pracownika tymczasowego z Ukrainy – zarówno pod względem jego oczekiwań, jak i wymagań stawianych przez pracodawców?

Jak wynika z raportu OECD, opublikowanego we wrześniu tego roku, w 2017 roku nad Wisłę wyemigrowało blisko 600 tysięcy obywateli Ukrainy i stanowili oni niemal 86% wszystkich migrantów. Pod tym względem jesteśmy liderem wśród państw OECD i znacznie wyprzedzamy np. Stany Zjednoczone.

Niewątpliwie wpływ na rosnącą popularność Polski jako kierunku migracji zarobkowej miała aneksja Krymu w 2014 roku i wybuch wojny na Wschodzie, której naturalną konsekwencją była pogarszająca się sytuacja ekonomiczna na Ukrainie. W pierwszych latach po aneksji polscy pracodawcy obawiali się zatrudniania cudzoziemców, co spowodowane było niewielkim doświadczeniem, nieznajomością przepisów i procedur administracyjnych oraz barierą językową. Dzisiaj sytuacja wygląda zupełnie inaczej.

Elastyczne podejście do pracownika

W ciągu ostatnich pięciu lat wzrosła świadomość pracodawców na temat zatrudniania ukraińskich pracowników. Z doświadczeń agencji IPF, zdobytych w trakcie wieloletniej współpracy z polskimi pracodawcami, wynika, że nastąpiła stopniowa zmiana oczekiwań względem kompetencji pracowników ze Wschodu. Dzisiaj pracodawcy poszukują nie tylko osób chętnych do pracy, ze znajomością języka polskiego, ale także osób gotowych do podnoszenia swoich kwalifikacji, chcących zdobywać nowe umiejętności, aby zostać w pracy jak najdłużej.

– W przypadku wysoko zautomatyzowanych firm produkcyjnych, gdzie pracownicy dedykowani są do prostych prac takich jak: pakowanie, przeładunek czy ocena wizualna wyprodukowanego komponentu, pracodawcy oczekują od pracowników frekwencji, rzetelności, utrzymywania odpowiedniego tempa pracy oraz zdolności manualnych. W branżach specjalistycznych, np. w branży farmaceutycznej, bardzo ważna jest umiejętność czytania w języku polskim, szczególne dbanie o higienę pracy oraz staranność w wykonywaniu powierzonych zadań – mówi Mariusz Dolata, prezes IPF Group.

W przypadku pracodawców, którzy zatrudniają pracowników z technicznym wykształceniem, m.in. monterów, ślusarzy, spawaczy czy tokarzy, wyróżnić można dwa typy poszukiwanych pracowników: fachowców z długoletnim doświadczeniem, którzy posiadają odpowiednie certyfikaty i mogą potwierdzić swój staż pracy, oraz osoby młode, które ukończyły szkoły zawodowe w wyżej wymienionych zawodach i mogą objąć stanowisko po uprzednim szkoleniu stanowiskowym. Z kolei przy zatrudnianiu do prac sezonowych lub lekkich i niewymagających kwalifikacji, pracodawcy decydują się na zatrudnianie osób w każdym wieku, a jedynym wymogiem jest zdolność kandydata do pracy fizycznej.

– Największym problemem pracodawców jest nadal duża rotacja pracowników, która często wpływa na terminowość realizacji zleceń – komentuje Mariusz Dolata. – Aby uniknąć takich sytuacji, pracodawcy coraz częściej podejmują szereg działań, by zatrzymać przy sobie cennego pracownika, oferując mu np. darmową kwaterę, dodatki świąteczne, zaplanowaną ścieżkę kariery czy możliwość relokacji i zatrudnienia rodziny w Polsce. Dobrym rozwiązaniem jest także zatrudnianie par w jednym zakładzie pracy.

Większa świadomość Ukraińców w temacie praw pracowniczych

Wzrost stawki minimalnej, pozytywne doświadczenia z pracy w Polsce, a także nowe przepisy ułatwiające uzyskanie karty pobytu, sprawiły, że praca w Polsce stała się dla Ukraińców regularnym źródłem uzyskiwania dochodów. Nie bez znaczenia jest także wzrost świadomości Ukraińców w kwestii ich praw pracowniczych. Pracownicy ze Wschodu doskonale znają różnice wynikające z zatrudniania ich na podstawie różnych form prawnych, wiedzą, jak długo mogą tu przebywać, a także na jakie wynagrodzenie mogą liczyć.

– Naszą standardową praktyką jest informowanie kandydatów o przysługujących im prawach jeszcze przed wyjazdem z Ukrainy. Obserwujemy, że ukraińscy pracownicy coraz częściej jednoczą się w specjalnych zrzeszeniach i organizacjach, które na bieżąco informują o przysługujących im prawach, zmianach w przepisach czy udzielają porad prawnych. Jednocześnie dopytują też pracodawców o możliwość pracy na stałe, ubiegania się o polską emeryturę czy zasady przyznawania 500+ – dodaje Mariusz Dolata.

Niedawno powołany został do życia pierwszy Związek Zawodowy Ukraińców w Polsce, który jest wspólną inicjatywą OPZZ i Ukraińców, a jego celem jest ochrona cudzoziemców zatrudnianych w naszym kraju. Jednocześnie rośnie aktywność na tym polu w mediach społecznościowych takich jak Facebook. Pojawiło się wiele stron oraz wideoblogów, które informują i wspierają ukraińskich pracowników w walce o swoje prawa. Wśród obywateli Ukrainy najbardziej popularną aplikacją jest Viber, za pomocą którego zdobywają pracę i uzyskują opinie na temat polskich pracodawców. Aktywnie korzystają z nich nie tylko młode osoby, których z roku na rok przybywa w Polsce, ale także pracownicy w wieku 50+.

• Firmy wstrzymują inwestycje. Wg ankiet NBP zaledwie co piąty przedsiębiorca planuje inwestycje w tym roku.
• Wynika to m.in. z niepewności gospodarczej związanej z wyborami, a także z trudności w pozyskiwaniu funduszy na inwestycje.
• Może być jeszcze gorzej, bo Wskaźnik Wyprzedzający Koniunktury we wrześniu spadł o niemal 2 punkty w stosunku do notowań sprzed miesiąca.

Inwestycje firm utrzymują się na niskim poziomie od 2015 r. Początek tego roku był lepszy, ale głównie dzięki firmom zagranicznym. Polscy przedsiębiorcy są ciągle ostrożni i wstrzymują nakłady na nowe inwestycje. W dodatku w ocenie NBP nie można się spodziewać ani silniejszego dopływu inwestycji, ani zwiększenia nakładów na projekty już realizowane. Wg ankiet NBP zaledwie co piąty przedsiębiorca planuje inwestycje – zainteresowanie nowymi wykazało jedynie 21 proc. badanych (wyniki badania koniunktury Szybki Monitoring). Zainteresowanie nowymi inwestycjami jest najniższe od 2013 r.

Problemy są na bank

Przyczyn niskiego poziomu inwestycji firm jest kilka. Jednym z nich jest okres wyborczy i obawy o nowe obciążenia nakładane na przedsiębiorców zgłaszane w kampanii wyborczej.

Inną przyczyną jest powściągliwość banków w kredytowaniu inwestycji firm. Dostępność kredytów dla przedsiębiorców w Polsce spada, coraz więcej ubiegających się o kredyt, nie dostaje środków na inwestycje. Banki są oporne w udzielaniu kredytów, rośnie za to udział faktoringu.

– Przedsiębiorca potrzebuje kapitału do inwestowania i rozwoju firmy. Pomimo dobrej koniunktury gospodarczej firmy nie skracają terminów regulowania należności, a w badaniach co piąty przedsiębiorca odpowiada, że opóźnienia w płatnościach rosną, więc tym większe jest zapotrzebowanie na zewnętrzne środki, które można przeznaczyć na rozwój i inwestycje.

Z roku na rok coraz większe znaczenie w pozyskiwaniu kapitału ma faktoring, którego koszty systematycznie spadają – mówi Anna Konecka-Pająk – Dyrektor Makroregionu Mazowieckiego w eFaktor.

Środki uzyskane poprzez faktoring można przeznaczyć na nowe inwestycje, ale można nimi także uregulować bieżące zobowiązania podatkowe, należne ZUS, a także raty kredytów, leasingu, czy nawet należności wobec pracowników związane z wynagrodzeniem.

Obawy o koniunkturę w przyszłości

Wskaźnik Wyprzedzający Koniunktury (WWK), informujący z wyprzedzeniem o przyszłych tendencjach w gospodarce, we wrześniu 2019 roku spadł o niemal 2 punkty w relacji miesiąc do miesiąca. Był to największy jednorazowy spadek od blisko czterech lat (dane Biuro Inwestycji i Cykli Ekonomicznych – BIEC). Powodem może być osłabienie koniunktury w niektórych krajach europejskich, szczególnie w Niemczech, które są najważniejszym partnerem gospodarczym naszego kraju.

Aktualnie na 22 główne branże aż 14 sygnalizuje ograniczenie popytu zagranicznego i obawy o wielkość zamówień w najbliższych miesiącach.

– Spadek koniunktury uderzy przede wszystkim w small biznes, który często opiera się na jednym -dwóch kontraktach. Jeśli zostaną zakończone lub ograniczone, stworzy to duży problem dla takich przedsiębiorstw. Małych firm jest w Polsce prawie 2 mln, a luka w finansowaniu przez banki małych i dużych jest wyraźna, ponieważ banki wysoko szacują realne ryzyko udzielenia kredytów małym i średnim firmom. Inaczej jest w przypadku faktoringu, gdzie możliwe jest finansowanie wybranych faktur, a nie całych pakietów, a gwarancją jest sama faktura – mówi Anna Konecka – Pająk – z  eFaktor.

Wartość pierwotnych ofert publicznych (Initial Public Offering, IPO) przeprowadzonych na europejskich giełdach w trzecim kwartale 2019 r. wyniosła 3,8 mld euro – to wzrost o 2,7% w porównaniu do analogicznego okresu ubiegłego roku. To efekt dwóch megaofert, które miały miejsce na giełdzie w Niemczech i w Szwecji. Na głównym rynku GPW w Warszawie po raz kolejny nie odnotowano żadnego debiutu, co oznacza, że w ciągu trzech kwartałów 2019 roku na głównym parkiecie warszawskiej giełdy zadebiutowała tylko jedna spółka – wynika z najnowszego raportu „IPO Watch Europe” przygotowanego przez PwC.

Podsumowanie III kwartału 2019 r. na GPW w Warszawie

W trzecim kwartale 2019 roku na giełdzie w Warszawie odnotowano 4 IPO, czyli dokładnie tyle, ile w analogicznym okresie ubiegłego roku. Jednak od lipca do września bieżącego roku żadna spółka nie zadebiutowała na rynku głównym – jedynym takim debiutantem w 2019 roku pozostaje spółka BoomBit S.A., która przeprowadziła ofertę w drugim kwartale.

Spośród IPO przeprowadzonych na alternatywnym rynku NewConnect w minionym kwartale, największą wartość osiągnęła oferta DB Energy S.A. Firma przeprowadziła IPO o wartości 3,3 mln zł. Drugim pod względem wartości IPO był debiut producenta gier Red Dev Studio S.A., w ramach którego spółka pozyskała 1,1 mln zł. Pozostałymi debiutantami na rynku NewConnect w trzecim kwartale 2019 r. były Carpathia Capital S.A. (oferta o wartości blisko 0,8 mln zł) oraz e-XIM IT S.A. (poniżej 0,1 mln zł).

Brak aktywności na rynku głównym nie jest niespodzianką w sytuacji, gdy cały czas mamy więcej pytań niż odpowiedzi na zasadnicze kwestie: jak istotny kapitał napłynie na rynek z PPK?; co dalej z OFE?; kiedy na rynek powrócą inwestorzy instytucjonalni?; kiedy poprawią się wyceny notowanych na GPW spółek? Z najbardziej bieżących tematów można też zadać pytania, jak na rynek kapitałowy wpłynie przyjęta właśnie Strategia Rozwoju Rynku Kapitałowego oraz co dla polskich banków oznaczać będzie wyrok TSUE. Pewną nadzieję na poprawę sytuacji na warszawskiej giełdzie daje aktywność spółek z sektora gier, który wyrósł na jej znak firmowy – jak dotychczas każdy kwartał bieżącego roku przynosił nowych emitentów z tej branży na rynku głównym lub NewConnect, a statystki postępowań toczących się w UKNF wskazują, że wśród ewentualnych debiutantów pojawią się producenci gier. – Bartosz Margol, dyrektor w zespole ds. rynków kapitałowych PwC.

Podsumowanie europejskiego rynku ofert pierwotnych w III kwartale 2019 r.

Zgodnie z danymi uzyskanymi przez PwC, w trzecim kwartale 2019 roku łączna wartość IPO w Europie wyniosła 3,8 mld euro i nieznacznie wzrosła w porównaniu do analogicznego okresu poprzedniego roku (o 0,1 mld euro). Odnotowano natomiast jedynie 16 debiutów (wobec 33 w III kwartale 2018 r.), wśród których dwie stanowiły megaoferty (ich wartość przekroczyła próg 1 mld euro), odpowiadające za ponad 80% wartości wszystkich IPO.

W minionym kwartale największą wartość osiągnęła oferta TeamViewer AG, którą przeprowadzono na niemieckiej giełdzie. W ramach debiutu na Deutche Börse spółka pozyskała ponad 1,9 mld euro. Był to jedyny debiut na niemieckim parkiecie, ale wystarczył do osiągnięcia największej wartości IPO spośród wszystkich europejskich giełd. Kolejną megaofertą był debiut EQT Partners AB na giełdzie w Szwecji. Przeprowadzone IPO o wartości blisko 1,2 mld dało Nasdaq Stockholm drugie miejsce w Europie pod względem wielkości przeprowadzonych ofert pierwotnych. Trzecią największą ofertą było IPO JPMorgan Global Core Real Assets Ltd, której wartość wyniosła 0,2 mld euro. Ofertę przeprowadzono na London Stock Exchange i tym samym londyński rynek uplasował się na najniższym stopniu podium najbardziej aktywnych rynków w minionym kwartale (tracąc palmę pierwszeństwa po raz pierwszy w tym roku).

Trzeci kwartał charakteryzuje się zwykle spadkiem aktywności na rynkach IPO ze względu na okres wakacji. Nie inaczej było w tym roku – znacznie spadła liczba odnotowanych debiutów, a trzecia pod względem wartości oferta wyniosła zaledwie 169 mln euro, co odzwierciedla utrzymującą się na poziomie globalnym niepewność polityczną i obawy spowolnienia gospodarczego. Widać to szczególnie analizując dane narastające za trzy kwartały 2019 r., które wskazują znaczący spadek zarówno liczby (ze 154 do 69), jak i wartości (z 26,5 mld euro do 15,9 mld euro) europejskich IPO w porównaniu do danych za ten sam okres w 2018 r. W tej sytuacji spółki planujące IPO (zwłaszcza duże i o międzynarodowym zasięgu), wybrały strategię przeczekania okresu znaczącej niepewności. – Tomasz Konieczny, partner w PwC, lider zespołu ds. rynków kapitałowych

• 57% młodych przyznaje, że rzadko myśli o emeryturze
• Tylko 15% beneficjentów ulgi „PIT 0” inwestuje pieniądze z myślą o przyszłości

Jedynie 30% potencjalnych beneficjentów „PIT 0” podejmuje kroki by zabezpieczyć swoją przyszłość finansową. Najczęściej odkładają w tym celu pieniądze na lokacie, rachunku oszczędnościowym, bądź w przysłowiowej „skarpecie”. Jedynie 15% inwestuje w tym celu w instrumenty długoterminowe. Co niepokojące, co drugi młody Polak przyznawał, że rzadko myśli o oszczędzaniu na przyszłość. To wyniki badania zrealizowanego na zlecenie Izby Zarządzania Funduszami i Aktywami przez ARC Rynek i Opinia.

Jak wynika z badania przeprowadzonego na zlecenie Izby Zarządzających Funduszami i Aktywami przez ARC Rynek i Opinia, jedynie 31% młodych Polaków, beneficjentów ulgi podatkowej „PIT 0”,  podejmuje kroki by zabezpieczyć swoją przyszłość finansową. Zdecydowana większość oszczędza w tym celu pieniądze – w przysłowiowej „skarpecie” (36%), na kontach oszczędnościowych (33%), czy gromadząc środki na lokacie (7%). Tylko 15% pomnaża kapitał inwestując.

Na pytanie o to jak często zdarza ci się myśleć o emeryturze, aż 11% badanych przyznawało, że w ogóle o niej nie myśli, a 46% deklarowało, że jest to temat, który rzadko zaprząta im głowę. Respondenci jako przyczynę takiego stanu rzeczy najczęściej wskazywali brak wystarczającej ilości środków, by odkładać (34%) oraz to, że emerytura to dla nich zbyt odległy temat (23%).

–  Niepokojące, że młodzi Polacy nie myślą o emeryturze i oszczędzaniu na starość – są przekonani, że to jeszcze daleko a to, co teraz, czyli bieżące wydatki, wydają im się ważniejsze. Jedynie niewielu inwestuje pieniądze w instrumenty finansowe takie jak fundusze inwestycyjne, które są idealne do długoterminowego oszczędzania, a przecież takim jest oszczędzanie na emeryturę. W dłuższej perspektywie pozwalają one na osiągnięcie potencjalnie wyższej stopy zwrotu, niż lokata czy rachunek oszczędnościowy, to jest rozwiązania, które – jak pokazują liczne badania – są nadal jednymi z popularniejszych form oszczędzania w Polsce. Sytuację powinno zmienić wprowadzenie Pracowniczych Planów Kapitałowych, a także kampania edukacyjna związana z ich startem. Oszczędzanie na emeryturę to niesamowicie istotna rzecz – nigdy nie jest na to za wcześnie i warto to robić w sposób efektywny – komentuje prof. Marcin Dyl z Izby Zarządzających Funduszami i Aktywami.   

Wyniki badania przeprowadzonego na zlecenie Izby Zarządzających Funduszami i Aktywami pokazują również, że o uldze podatkowej „PIT 0” słyszało dwóch na trzech jej potencjalnych beneficjentów. Młodzi Polacy wiedzą także na czym polega to rozwiązanie. Dla 54% badanych „0% PIT” to nieodprowadzanie podatku dochodowego przez osoby poniżej 26 roku życia, z kolei 16% wskazywało, że jest to brak zaliczek na podatek dochodowy.

Według zdecydowanej większości potencjalnych beneficjentów, ulga to dobre rozwiązanie – aż 73% badanych wskazywało, że ma więcej zalet niż wad. Respondenci podkreślali często, że dzięki „PIT 0” zostanie im więcej pieniędzy w portfelach, które będą mogli przeznaczyć na oszczędzanie na przyszłość (34%) bieżące wydatki (23%), czy odkładanie na konkretny cel (21%).

– Młodzi ludzie w większości pozytywnie oceniają wprowadzenie ulgi „PIT 0”, podkreślając, że rozwiązanie ma zdecydowanie więcej zalet niż wad. Nie powinno to nikogo dziwić, w końcu osobie poniżej 26 roku życia zarabiającej pensję minimalną zostanie w portfelu o 133 złotych więcej miesięcznie. Jednak „PIT 0” to dla młodych również egzamin z gospodarności. Po 26. urodzinach ta sama osoba będzie musiała zacząć co miesiąc odprowadzać 18% podatku, a więc jej pensja uszczupli się o te same 133 złotych. Dlatego tak ważne, by wraz z „PIT 0” edukować młodych Polaków na temat oszczędzania i dbania o swoją finansową przyszłość – komentuje prof. Marcin Dyl z Izby Zarządzających Funduszami i Aktywami. 

Badanie zostało przeprowadzone przez ARC Rynek i Opinia metodą CAWI (Computer-Assisted Web Interview) na reprezentatywnej próbie Polaków, będących beneficjentami ulgi podatkowej „PIT 0”. Zebrana próba była reprezentatywna dla populacji Polski ze względu na płeć, wiek, poziom wykształcenia oraz wielkość miejscowości zamieszkania.

Wybory, ale nie w Polsce – tak można byłoby podsumować wydarzenia, które wywoływały największe wahania na polskiej walucie. Czy po niedzieli czeka nas w tym zakresie niespodzianka?

Wydaje się, że…nie. Prawo i Sprawiedliwość prowadzi w sondażach i wygrana tej partii wydaje się być przesądzona. Taki scenariusz jest już obecnie w cenach. Nie oznacza to oczywiście, że perspektywa dla polskiej waluty jest stabilna – kurs złotego będzie odzwierciedlał zawirowania związane z nadchodzącym brexitem, rozmowami handlowymi na linii USA-Chiny, które będą toczyły się w tym tygodniu oraz danymi napływającymi z największych gospodarek. Tutaj w centrum uwagi są Stany Zjednoczone i posiedzenie tamtejszego banku centralnego (FED) 30 października – rynek spodziewa się, że zostanie wtedy podjęta decyzja o obniżce stóp procentowych.

„Duży może więcej” – to widać także w reakcji rynków na wynik wyborów

Informacje z państw uznanych za światowych liderów gospodarczych mają duży wpływ na notowania złotego. Podobnie jest z wynikami wyborów – zarówno parlamentarnych, jak i prezydenckich. Co ciekawe, wahania, jakie wywołują informacje z kraju, są mniejsze niż te w reakcji na doniesienia zza granicy – nawet jeśli w grę wchodzi element zaskoczenia, związany np. ze skalą wygranej. Tak było w przypadku wyborów parlamentarnych w Polsce w 2015 roku, w których zwyciężyło Prawo i Sprawiedliwość. Ta partia prowadziła co prawda już w sondażach, jednak skala przewagi nad koalicją PO-PSL była wtedy miażdżąca – 37 proc. W poniedziałek 26 października 2015 złoty umocnił się do dolara zaledwie o 1,5 grosza, jednak pod koniec dnia amerykańska waluta zdołała odrobić straty.

Wybory prezydenckie w Polsce mocniej odcisnęły się na złotym

Większe przełożenie na kurs złotego miały wybory prezydenckie w Polsce. Po pierwszej turze w 2015 roku, kiedy wśród kandydatów na fotel prezydenta zostali Andrzej Duda i Bronisław Komorowski, zmienność na USD/PLN wyniosła aż 4 grosze (11 maja 2019). Po drugiej turze, która odbyła się 24 maja 2015 roku, i wygranej Andrzeja Dudy, złoty umocnił się w stosunku do euro o 2,7 gr.

Po których wyborach złoty stracił aż 11 groszy?

Francuskie gazety określały wynik tego głosowania jako „trzęsienie ziemi” i „wielki wybuch”. Mowa o pierwszej turze wyborów prezydenckich we Francji, kiedy po raz pierwszy w historii V Republiki do II tury nie weszli reprezentanci partii większościowych – centroprawicy i socjalistów. W szranki stanęli za to Marie Le Pen i Manuel Macron, których poglądy polityczne różniły się od siebie jak ogień i woda. Le Pen, nazywana też „Madame Frexit”, budziła w inwestorach blady strach z wielu powodów. Jednym z nich był postulat wyjścia Francji ze strefy euro i wprowadzenie sztywnego kursu francuskiej waluty do euro. Centrolewicowy Macron, choć postrzegany negatywnie ze względu na stosunkowo małe doświadczenie polityczne, był zdecydowanie bardziej akceptowalnym kandydatem. Tylko dwuprocentowa różnica poparcia dla tych polityków wywołała panikę na rynku, a złoty umocnił się w stosunku do wszystkich walut. Najbardziej spektakularne wahania obserwowaliśmy wtedy (24.04.2017 r.) na parze GBP/PLN – 11 groszy; w stosunku do dolara złoty umocnił się o 9 gr.

Wykres 1. Kurs GBP/PLN  w kwietniu 2017 roku.

Źródło: x-Station.

Wybory parlamentarne, które wstrząsnęły polską walutą to…

…na przykład głosowanie w Wielkiej Brytanii, które odbyło się 7 maja 2015 roku. Jego wynik był dla rynku dużym zaskoczeniem, bo Partia Konserwatywna, na czele której stał David Cameron, po raz pierwszy od 1992 roku zdobyła wtedy samodzielną większość w brytyjskim parlamencie. Zmienność na parze GBP/PLN wyniosła wtedy 7 groszy:

Wykres 2. Kurs GBP/PLN  w maju 2015 roku.

Źródło: x-Station.

Wybory prezydenckie w USA nadają ton na rynku

Najbardziej było to widać po historycznym zwycięstwie Baracka Obamy. W dniu wyborów, 4 listopada 2008 roku, zmienność na parze USD/PLN wyniosła 5 groszy, a po ogłoszeniu ich wyników 12 groszy. Warto jednak zaznaczyć, że w tamtym okresie zmienność na rynku walutowym od października 2008 była bardzo duża i wynik 5 groszy nie należał do najbardziej spektakularnych. Przypomnijmy, że 15 września 2008 roku upadł Bank Lehman Brothers, co zapoczątkowało światowy kryzys. Natomiast zmienność po wyborze Donalda Trumpa, który dla wielu inwestorów był jak koszmarny sen, należała już do znaczących – złoty stracił wtedy 7 gr w stosunku do dolara.

Znaczące „wahnięcia” na walutach z tego samego koszyka

Złoty mocno odczuł też zmienność po prawyborach prezydenckich w Argentynie 12 sierpnia 2019. Argentyńskie peso po ogłoszeniu przewagi opozycyjnego kandydata, Alberto Fernandeza, osłabiło się o 20 proc. w stosunku do złotego. Był to szok dla inwestorów, którzy obawiali się interwencjonistycznych deklaracji Fernandeza w odniesieniu do gospodarki. Ta historia jeszcze się nie kończy – 27 października tego roku odbędą się „właściwe” wybory.

Wykres 3. Kurs ARS/PLN od lipca do października 2019 roku.

Źródło: Investing.com

Wybory a złoty – podsumowanie

Warto pamiętać, że o ile w dniu po wyborach zmienność może być zależna od wyników wyborów, to na kursy walutowe ma wpływ wiele innych czynników. Przykładem może być wspomniana zwiększona zmienność w 2008 roku, kiedy rozpoczynał się największy w XXI wieku kryzys finansowy.

Anna Korzec, Rkantor.com

• Europejski rynek leasingu w 2018r. osiągnął wartość 386,4 mld euro, przy +7,7 proc. wzroście r/r.
• Rekordowe wyniki wypracowane przez polską branżę leasingową w 2018r. pozwoliły jej awansować z 7. na 5. pozycję w europejskim rankingu, a udziały polskiej branży w europejskim rynku wzrosły z 4,15% do 5%.

Federacja Leaseurope, reprezentująca europejski sektor leasingowy podała, że w 2018 roku całkowita wartość nowych umów leasingowych, zawartych w Europie wyniosła 386,4 mld euro[1]. Europejski rynek leasingu w 2018r. zanotował +7,7 proc. wzrost w porównaniu z poprzednim rokiem. Wyniki polskiej branży leasingowej osiągnięte w 2018r. (+21,8 proc. dynamika r/r, 82,6 mld zł tj. 19,4 mld euro wartości nowych umów), pozwoliły jej awansować z 7. na 5. pozycję w europejskim rankingu. Tym samym udziały polskiej branży w europejskim rynku wzrosły z 4,15% do 5%.

Analiza danych Leaseurope pokazuje, że dodatnie wyniki były obserwowane we wszystkich kategoriach finansowanych przy udziale europejskich leasingodawców. Wartość nowych kontraktów dotyczących leasingu pojazdów osobowych (mających 53,1 proc. udział w ruchomościach) wzrosła o +7,2 % r/r, dynamika drugiego najważniejszego segmentu europejskiego rynku tj. samochodów dostawczych była wyższa o +7,9% niż przed rokiem, a maszyny i urządzenia przemysłowe odnotowały +9,8 proc. wzrost r/r. Warto dodać, że leasing komputerów i maszyn biurowych zanotował +8,4 proc. dynamikę r/r, wartość umów leasingowych dotyczących takich aktywów jak statki, samoloty, czy tabor kolejowy była wyższa o +14,5% r/r, podczas gdy obszar finansowania nieruchomości odnotował +2,5 proc. wzrost na koniec 2018r.

„Polska jest obecnie piątym największym rynkiem leasingu w Europie. Przed nami są: Wielka Brytania, Niemcy, Francja oraz Włochy. Przez ostatni rok polska branża leasingowa prześcignęła rynki rosyjski oraz szwedzki. Jednak nas najbardziej cieszy rosnąca rola leasingu w finansowaniu krajowych inwestycji. Polska z wysokim, bo 27 proc. udziałem plasuje się na czwartym miejscu Europie, czyli o lokatę wyżej niż w 2017r. Ten wzrost wyraźnie pokazuje, że leasing na stałe wpisał się w krajobraz krajowych inwestycji, a jego znaczenie może wzrastać w kolejnych latach za sprawą zaufania, jakim obdarzają go polscy przedsiębiorcy. Jak pokazują wyniki badania Komisji Europejskiej z 2018r. w krajach UE średnio 47% firm wytypowało leasing jako najbardziej istotne źródło finansowania. W Polsce leasing jest ważny dla 59% firm” – powiedział Mieczysław Woźniak, wiceprzewodniczący Komitetu Wykonawczego ZPL, Członek Rady Dyrektorów Leaseurope.

[1] Dane Leaseurope: Leaseurope Annual Survey 2018.

Od 10 lat ryzyko kryzysu nie było tak wysokie – mówi główny analityk TMS Brokers Konrad Białas. Wojny handlowe, zaliczająca zwrot polityka monetarna i wiszące niczym miecz Damoklesa widmo recesji – wiele się dzieje, więc analitycy sprawdzają jakość okazji inwestycyjnych na ostatni kwartał roku.

Trudno ostatnio o jednoznacznie pozytywne sygnały płynące z globalnej gospodarki, zwłaszcza że w tle wojen handlowych toczy się zaciekły bój o dominację na świecie. – Od 10 lat ryzyko kryzysu nie było tak wysokie. Globalny handel spowalnia, USA i Chiny wciąż nieskutecznie próbują załagodzić konflikt, a rynki finansowe pozostają w niepewności – mówi główny analityk TMS Brokers i autor raportu „Wojny handlowe – w co inwestować?” Konrad Białas dodaje, że w sytuacji wyhamowania gospodarki warunki przemawiają za utrzymywaniem defensywnej postawy i wybieraniem bezpiecznych aktywów.

W co warto inwestować?

W co więc warto inwestować w nadchodzącym kwartale, skoro rynki finansowe tak silnie zależą od sytuacji geopolitycznej? – Gospodarka USA dotychczas najlepiej opierała się przed globalnym spowolnieniem, ale to też oznacza, że teraz jest najbardziej podatna na załamanie aktywności, co uderzy w sentyment na rynku akcji – wyjaśnia Białas i dodaje, że „akcje w USA mają wyższą wycenę w porównaniu z innymi rynkami gospodarek rozwiniętych, a przez to są obecnie bardziej wrażliwe na zagrożenia makro (recesja) i polityczne (impeachment)”. Zdaniem eksperta sytuacja przekłada się też na inny, znacznie bardziej niepokojący aspekt. – Rozszerzenie konfliktów handlowych USA poza Chiny, np. na strefę euro, zrodziłoby obawę o dostęp amerykańskich firm do zagranicznych rynków – kwituje.

Odpowiedzi na kluczowe pytania

Skoro inwestorzy muszą zmierzyć się z kolejną dozą problemów, jakie wywołują wojny handlowe, to pojawiają się pytania: czy w okresie spowolnienia gospodarczego rzeczywiście należy stawiać na tzw. bezpieczne przystanie? Tym mianem określane są nie tylko waluty takie jak frank szwajcarski, czy japoński jen, ale także wybrane surowce. – Chociaż po sierpniowej eskalacji napięć wiele z surowców jest mocno przeceniona, to niepewne perspektywy globalnego popytu wciąż hamują zapał inwestorów do kupna – odpowiada Białas i dodaje, że w takiej sytuacji „warto zwrócić uwagę na metale szlachetne, które w dobie łagodzenia globalnej polityki monetarnej stają się alternatywą dla drogich już obligacji skarbowych”. Zwłaszcza w kontekście niespotykanej od 2008 roku wrześniowej interwencji Fedu, który „łatając” rynek międzybankowy, odkupił od banków rozmaite papiery dłużne, bo nagle w poniedziałek zabrakło płynności. Bilans FED zwiększył się ponad 5-krotnie od momentu interwencji, czyli od momentu wybuchu kryzysu „subprime”.

Sprawdzająca się prognoza

Geopolitycznych znaków zapytania jest wiele, dużo jest też obaw co do przyszłości, jednak najbardziej frasujące są sprawdzające się prognozy analityków Fed. Pod koniec 2018 roku po raz pierwszy w historii opublikowali oni Raport o Stabilności Finansowej, w którym ostrzegli przed krachem na giełdzie spowodowanym relatywnie wysokimi wycenami akcji i dużą zmiennością na tym rynku. W rozdziale „Ryzyko krótkoterminowe w systemie finansowym” Fed wskazywał, że Brexit i problemy gospodarcze Chin mogą wpłynąć na wycenę akcji amerykańskich przedsiębiorstw oraz, że inwestorzy zaczną cechować się awersją do ryzyka, a następstwem tego jest znacząca przecena na rynku akcji. Prognozy się sprawdzają, bo wyceny akcji są relatywnie wysokie, a na rynkach widać podwyższoną od kilku miesięcy zmienność. Pojawia się więc pytanie o nadchodzący krach.

Kryzys to za duże słowo

Ekspert TMS jednak uspokaja. – Ostrożność jest zalecana względem optymizmu, jaki narósł we wrześniu z nadziejami, że będzie postęp w rozmowach handlowych USA. Wskaźniki przemysłu najniższe od dekady jeszcze nie oznaczają, że czeka nas kryzys. Spowolnienie? Tak. Czy można mówić o recesji? Gdzieniegdzie tak – ocenia Białas i dodaje, że „w obliczu ograniczonych możliwości banków centralnych i rekordowo niskich stóp procentowych ciężar wsparcia gospodarki leży w działaniach fiskalnych. Jednak ich efekty będą opóźnione w czasie”.

Pesymistyczny zwrot rynków finansowych i dowody globalnego spowolnienia będą ciążyć na decyzjach inwestycyjnych przedsiębiorstw co dla przeciętnego Kowalskiego może być odczuwalne poprzez ograniczenie dostępu do nowych miejsc pracy. W konsekwencji uderzy to w jego zarobki oraz w skłonność do konsumpcji.

Nowoczesne budynki biurowe są naszpikowane technologią. To nie tylko podążanie za trendami rynkowymi, ale też oczekiwaniami pracowników. Z raportu CBRE „PropTech Index 2019. Zaawansowanie technologiczne biurowców a oczekiwania i potrzeby cyfrowe najemców” wynika, że już 2 na 10 pracujących korzysta z nowoczesnych aplikacji biurowych codziennie, a 31% od czasu do czasu. Do tego aż 40% osób korzystałoby z rozwiązań cyfrowych, gdyby te były dostępne. Eksperci CBRE, którzy przyjrzeli się budynkom biurowym w Polsce, wskazują, że są one zaawansowane technologicznie, nadal jednak istnieje luka między oczekiwaniami konsumentów, a oferowanymi rozwiązaniami.

– Rewolucja technologiczna zmienia oblicze nieruchomości. Ostatnia dekada to miliardy dolarów zainwestowane w budynki, które na naszych oczach przeobrażają się w innowacyjne perełki. Z naszego globalnego raportu wynika, że w kolejnych latach aż 70% inwestorów planuje zwiększać nakłady na biurowe technologie. Większość inwestycji będzie stawiała potrzeby pracownika na pierwszym planie. Wdrożone rozwiązania będą usprawniały pracę i ułatwiały wykonywanie codziennych zadań, ale też skupią się na intensyfikacji działań proekologicznych – mówi Krzysztof Mogielski, dyrektor ds. transformacji cyfrowej w CBRE.

Raport CBRE „PropTech Index 2019” składa się z dwóch segmentów: badania oczekiwań konsumentów oraz oceny zaawansowania technologicznego budynków. W pierwszej części analizie poddano aż 79 biurowców z Austrii, Czech, Węgier, Rumunii, Słowacji oraz z Polski, z której pochodziła znaczna część badanych budynków – aż 25. Każdy z uwzględnionych biurowców posiadał najwyższe oceny w zakresie zielonych certyfikatów BREEAM oraz LEED. W drugiej części użytkownicy biur wskazywali na to, z których aplikacji korzystają najczęściej oraz jakich nowoczesnych rozwiązań oczekują w miejscach pracy.

TOP3 pożądanych aplikacji biurowych

Pracownicy, którzy na co dzień korzystają z technologii biurowych, zapytani o te najbardziej pożądane, na pierwszym miejscu wskazali spersonalizowane sterowanie oświetleniem, centralnym ogrzewaniem oraz systemem audio i wideo w pomieszczeniach (47% odpowiedzi). Drugą najbardziej popularną funkcjonalnością, wskazaną przez 43% respondentów, jest powiadamianie o przybyciu gości. Podobny odsetek chciałby mieć możliwość integracji usług poza biurowcem, np. podgląd dostępnej oferty rozrywkowej i restauracyjnej z możliwością rezerwacji, podgląd aktualnej dostępności zajęć fitness czy usług kosmetycznych. 39% respondentów chciałoby za pomocą aplikacji rezerwować miejsce parkingowe i odnajdować zaparkowany samochód.

Duże pole do popisu dla polskich budynków biurowych

Eksperci firmy doradczej CBRE w raporcie „PropTech Index 2019” przyjrzeli się z bliska 25 budynkom biurowym w Warszawie. Oceniono je na dwóch wymiarach: energii i energooszczędności oraz doświadczeń najemców. Sednem pierwszej kategorii jest rentowność danego budynku i optymalizacja zużycia mediów (centralne ogrzewanie, chłodzenie, energia elektryczna, woda). Druga kategoria odnosi się do poziomu satysfakcji i bezpieczeństwa użytkowników budynków. Do obu wymiarów przyporządkowano szczegółowe kryteria, które pozwoliły określić poziom zaawansowania technologicznego.

W porównaniu do biurowców w regionie Europy Środkowo-Wschodniej, Polska wypadła nieco poniżej średniej. Warto jednak podkreślić, że w innych analizowanych miastach, takich jak Praga, Bratysława, Bukareszt, Budapeszt i Wiedeń, przeanalizowano mniejszą liczbę budynków. Obszary, w których Warszawa wypadła najlepiej to: sensory, które posiadało aż 80% analizowanych biurowców, efektywność energetyczna (52% budynków) oraz zaawansowane systemy parkingowe (52%). Dodatkowo, w budynkach co najmniej 20-piętrowych aż 3 na 4 posiadały zaawansowane systemy windowe.

– Budynki w Warszawie są zaawansowane technologiczne. Nadal jednak widzimy, że pozostaje spore pole do popisu w zakresie doświadczeń pracowników, którzy liczą na to, że nowoczesne rozwiązania biurowe w jeszcze większym stopniu ułatwią ich pracę – podsumowuje Krzysztof Mogielski, dyrektor ds. transformacji cyfrowej w CBRE.

Fiskus stwierdził, że przedsiębiorca wystawił fakturę niedokumentującą rzeczywistego zdarzenia gospodarczego, bo m.in. rozliczeń transakcji dokonano gotówką i z pominięciem rachunków bankowych. Rozpoznający skargę przedsiębiorcy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi orzekł, że „…ani brak rachunków bankowych, ani dokonywanie płatności gotówką (…) nie mogą stanowić żadnego dowodu na fikcyjność transakcji…” (wyrok z 13 sierpnia 2019 r., sygn. akt I SA/Łd 148/19).

„W przypadku gdy osoba prawna, jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej lub osoba fizyczna wystawi fakturę, w której wykaże kwotę podatku, jest obowiązana do jego zapłaty” (art. 108 ust. 1 ustawy o VAT, Dz.U. 2004 nr 54 poz. 535, ze zm.). Z drugiej strony, jeśli chce obniżyć kwotę podatku należnego o kwotę podatku naliczonego z tytułu poniesionych wydatków na wykorzystywane w swej działalności towary i usługi, powinien posiadać faktury potwierdzające to nabycie (art. 86 ust. 1 i 2).

Obowiązek zapłaty VAT z wystawionych faktur

Naczelnik urzędu skarbowego dopatrzył się u jednego z podatników nieprawidłowości w deklaracjach za poszczególne miesiące 2014, 2013, a nawet 2012 r. Objęty kontrolą przedsiębiorca wystawił na rzecz czterech innych firm faktury niedokumentujące zdaniem organu rzeczywistych zdarzeń gospodarczych. Świadczył on usługi doradcze oraz budowlane. W konsekwencji powyższego organ ustalił przedsiębiorcy obowiązek wynikający z art. 108 ust. 1 ustawy o VAT, czyli zapłaty kwot podatku wykazanego w tych dokumentach.

Niewiarygodne usługi doradcze na rosyjskim rynku

Rozpoznający odwołanie podatnika dyrektor izby administracji skarbowej wskazał na utrudniony kontakt z przedsiębiorcą z uwagi na problemy w ustaleniu jego adresu pobytu i zameldowania. Jak tłumaczył pełnomocnik strony, przy przenosinach firmy zaginęła również dokumentacja księgowa. Złożył także na ręce organu oświadczenie przedsiębiorcy o odmowie składania wyjaśnień. Z kolei kontrahenci nie wyjaśnili, jak nawiązali współpracę z przedsiębiorcą. Również usługi, takie jak budowanie bazy potencjalnych klientów w Rosji czy opracowywanie strategii wprowadzania e-usług na rosyjski rynek były zdaniem organów celowo pozbawione wymiaru materialnego.

Ostatecznie organ drugiej instancji stwierdził, że przedsiębiorca nie dokonał rzeczywistej sprzedaży usług, o czym świadczy przede wszystkim: „…brak informacji o pobycie strony w Rosji, brak posiadania niezbędnego sprzętu, zasobów (…) brak kontaktu ze stroną (…) brak rachunków bankowych, dokonywanie rzekomo płatności gotówką” (sygn. akt I SA/Łd 148/19). Co więcej, prawa do odliczenia podatku naliczonego z faktur wystawionych przez przedsiębiorcę pozbawił także jego kontrahenta, który usługę nabył.

Odmowa prawa do odliczenia podatku naliczonego

Dodatkowo w braku dokumentacji podatkowej przedsiębiorcy (szczególnie faktur nabycia towarów w zakresie prowadzonej działalności w branży budowlanej) organ odmówił przedsiębiorcy prawa do odliczenia podatku naliczonego z tych wydatków. Za podstawę przywołał art. 86 ust. 1 i 2 ustawy o podatku od towarów i usług. Jak stwierdził DIAS, przedsiębiorca stwarzał jedynie pozory prowadzenia legalnej działalności i nie przedstawił żadnych dowodów, które potwierdziłyby faktycznie dokonaną na jego rzecz dostawę.

„…w niniejszej sprawie mamy do czynienia z oszustwem podatkowym polegającym na wystawianiu przez M. M. pustych faktur kosztowych. (…) w badanym okresie M. M. nie prowadził działalności gospodarczej zdefiniowanej w art. 15 ust. 2 ustawy o VAT, nie dokonywał nabyć oraz dostaw towarów i usług” (sygn. akt I SA/Łd 148/19).

Brak rachunku czy też płatność gotówką to nie dowody na oszustwo

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi uchylił zaskarżoną przez przedsiębiorcę decyzję fiskusa. Zwrócił uwagę, że zarówno naczelnik urzędu skarbowego, jak i dyrektor izby administracji skarbowej skupili się na trudnościach w kontaktach z przedsiębiorcą oraz brakach w jego dokumentacji księgowej. A przecież organy były w posiadaniu dokumentacji kontrahentów przedsiębiorcy, w tym protokołów i faktur przekazanych przez właściwe im organy podatkowe. Przyznając rację organom co do wiarygodności ich ustaleń w zakresie fikcyjności świadczonych przez przedsiębiorcę usług budowlanych, odmówił takiego waloru poczynionym przez nie ustaleniom co do wykonanych usług doradczych.

„Zdaniem Sądu ani brak rachunków bankowych, ani dokonywanie płatności gotówką, ani też brak kontaktu ze stroną, nie mogą stanowić żadnego dowodu na fikcyjność transakcji skarżącego z T. W. i A. C.. Również brak informacji o pobycie strony w Rosji, nie przesądza o tym, że skarżący w ogóle tam nie był” (wyrok WSA w Łodzi z 13 sierpnia 2019 r., sygn. akt I SA/Łd 148/19). Sąd uznał, że organy naruszyły wyrażone w Ordynacji podatkowej zasady: prawdy obiektywne oraz zupełności postępowania podatkowego, a w konsekwencji również zasady swobodnej oceny dowodów.

Ciężar udowodnienia

Postępowania podatkowe, których podmiotem są przedsiębiorcy, a przenoszone ostatecznie do rozstrzygnięcia w postępowaniu sądowoadministracyjnym, potrafią toczyć się latami, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, której przedmiotem były zobowiązania podatkowe firmy nawet z 2012 r. Chcąc wyjść zwycięsko z tej długoterminowej batalii o pieniądze i majątek, należy opracować właściwą linię obrony zajmowanego stanowiska i zgromadzić potwierdzający je, jak najbardziej wartościowy materiał dowodowy. Ale jak widać, wymóg ten dotyczy także występujących przeciw podatnikom urzędników skarbowych.

Autor: radca prawny Robert Nogacki, Kancelaria Prawna Skarbiec specjalizuje się w ochronie majątku, doradztwie strategicznym dla przedsiębiorców oraz zarządzaniu sytuacjami kryzysowymi.

W 2018 roku przychody największych piętnastu spółek budowlanych w Polsce osiągnęły poziom ponad 33,2 mld zł, czyli o 11,3 proc. więcej niż rok wcześniej. Był to efekt przede wszystkim realizacji dużych projektów infrastrukturalnych oraz bardzo dobrej koniunktury na rynku projektów komercyjnych. Jak wynika z kolejnej edycji raportu „Polskie spółki budowlane 2019 – najważniejsi gracze, kluczowe czynniki wzrostu i perspektywy rozwoju branży”, przygotowanego przez firmę doradczą Deloitte, sektor ciągle znajduje się pod dużą presją kosztową, spowodowaną trendem wzrostowym cen materiałów i robocizny. Te dwa czynniki przekładają się na gorsze wyniki finansowe firm budowlanych

W 2018 roku produkcja budowlano-montażowa mierzona w cenach stałych wzrosła o 13,3 proc. rok do roku w porównaniu ze wzrostem na poziomie 6,2 proc. w 2017 roku. Skala realizowanych inwestycji przez przedsiębiorstwa budowlane pozwoliła osiągnąć wartość produkcji budowlano-montażowej na rekordowym poziomie 206 mld złotych.

W ubiegłym roku mieliśmy do czynienia z istotnym zwiększeniem liczby realizowanych projektów infrastrukturalnych, głównie z zakresu budownictwa drogowego i kolejowego oraz z bardzo dobrą koniunkturą na rynku projektów komercyjnych, w tym na rynku mieszkaniowym – mówi Maciej Krasoń, Partner, Lider Sektora Nieruchomości i Budownictwa Deloitte w Polsce i Europie Środkowej.

W okresie styczeń-sierpień 2019 odnotowano dalszy wzrost produkcji budowlano-montażowej o 6,2 proc. mierzonej w cenach stałych. Jednak w porównaniu do analogicznego okresu ubiegłego roku dynamika wzrostu spowolniła.. Przyczynił się do tego niski wzrost w obszarze budownictwa kubaturowego – na poziomie 2,6 proc. oraz spowolnienie dynamiki wzrostu budowy obiektów inżynierii lądowej i wodnej do 11,0 proc. w porównaniu do odpowiednio 25,9 proc. i 21,5 proc. w 2018.

W tym roku obserwujemy niższą dynamikę wzrostu produkcji budowlanej ze względu na wysoki poziom, jaki został osiągnięty w roku poprzednim a także (na obecny moment) mniejszą podaż projektów ze strony instytucji publicznych. Wiele przedsiębiorstw budowlanych posiada bogaty portfel zamówień zabezpieczający ich przychody w najbliższych 2-3 latach. Z drugiej strony znajdują się pod presją kosztową spowodowaną dalszym trendem wzrostowym cen robocizny i materiałów. W sytuacji planowanej kumulacji projektów drogowych i kolejowych na najbliższe 2-3 lata oraz kosztów pracy, presja na wzrost kosztów firm budowlanych może nadal się utrzymywać – dodaje Paweł Sadowski, Partner Associate w dziale Doradztwa Finansowego Deloitte.

• Według najnowszego badania przeprowadzonego przez World Economic Forum, kryzysy finansowe stanowią największe zagrożenie dla biznesu.
• Ataki cybernetyczne nazwano zaś najpoważniejszym ryzykiem dla firm działających w Europie  i Ameryce Północnej.

Problemy gospodarcze znalazły się wśród kluczowych obaw kadry zarządzającej reprezentującej różne regiony świata – wynika z najnowszego raportu World Economic Forum, Regional Risks for Doing Business 2019. Blisko 13 000 menedżerów z ponad 130 krajów uznało kryzysy finansowe za główne zagrożenie dla działalności gospodarczej w skali globalnej.

Trzy z pięciu największych ryzyk dotyczą aspektów gospodarczych, wśród nich bezrobocie lub niedostateczne zatrudnienie, które znalazło się na 3. miejscu w rankingu oraz gwałtowny wzrost cen za energię, które sklasyfikowano pozycję niżej. Powyższe ryzyka mają silny związek z napięciami społecznymi i przyczyniają się do załamania krajowych systemów rządzenia (miejsce 5.) oraz do głębokiej niestabilności społecznej (miejsce 6.). Jak wykazano w raporcie, ataki cybernetyczne po raz drugi z rzędu zyskały miano drugiego, co do wielkości wyzwania dla kadry zarządzającej największych firm na kontynencie europejskim i północnoamerykańskim. Podkreśla się przy tym coraz bardziej wyszukany charakter oraz rosnącą liczbę tego typu ataków.

Ryzyka środowiskowe budzą największe obawy w krajach Azji Południowej, Wschodniej i Pacyfiku. Regiony te doświadczyły katastrofalnych w skutkach klęsk żywiołowych oraz ekstremalnych zjawisk pogodowych. Wyzwania społeczne stanowią z kolei poważne zagrożenie w regionie Eurazji, dotkniętej spowolnieniem gospodarczym oraz w Ameryce Łacińskiej i na Karaibach, gdzie rządy nadal zmagają się z problemami świadczenia pomocy społecznej obywatelom.

W krajach Bliskiego Wschodu i Afryce Północnej mamy do czynienia z gwałtownym wzrostem cen za energię, który przyczynia się do ciągłej zmienności stawek i produkcji. Jednocześnie w regionie Afryki Subsaharyjskiej bezrobocie wśród młodych osób przekracza ponad 13%, co wzbudza niepokój, co do niezdolności  tamtejszych gospodarek do tworzenia nowych miejsc pracy. Współpraca międzynarodowa nadal pozostaje najskuteczniejszym narzędziem przeciwdziałania różnym zagrożeniom, niemniej jak podkreśla raport, wciąż pozostają obszary wymagające współdziałania regionów.

W czasach, w których globalny wzrost gospodarczy wydaje się bardzo kruchy, liderzy biznesu są wyraźnie zaniepokojeni  finansową odpornością rządów. Tymczasem ataki cybernetyczne pozostają kluczowym zagrożeniem ze względu na ich szybką ewolucję i coraz bardziej destrukcyjne możliwości – zauważa Emilio Granados-Franco, Head of Global Risks and Geopolitical Agenda w World Economic Forum. Analizując ryzyko na poziomie regionalnym, dostrzegamy także różne, powiązane ze sobą czynniki kształtujące zróżnicowany krajobraz ryzyk. Tylko poprzez zintegrowane podejście do zagrożeń gospodarczych, społecznych, technologicznych czy środowiskowych, interesariusze mogą budować prawdziwą odporność na ryzyka – dodaje.

Cyberbezpieczeństwo to wciąż jedne z najbardziej niepokojących ryzyk dla liderów biznesu  w zaawansowanych gospodarkach, a rosnąca zależność wielu firm od technologii tylko to potęguje. W obliczu napiętej sytuacji geopolitycznej i rosnących obaw gospodarczych, kadra zarządzająca stoi przed szerokim wachlarzem potencjalnych zagrożeń. Liderzy biznesu powinni dokonać ponownej oceny własnego postrzegania globalnych ryzyk oraz dołożyć wszelkich starań, aby wzmocnić odporność firmy na występujące zagrożenia – podkreśla John Drzik, President of Global Risk and Digital w Marsh.

Istnieje realne zagrożenie egzystencjonalne dla firm na całym świecie. Liderzy biznesu obawiają się, że rządy mają zbyt duże długi, aby móc pozwolić sobie na środki, które pomogłyby uniknąć recesji. Ponadto, postrzegają oni ataki cybernetyczne za główne zagrożenie w 16 gospodarkach reprezentujących 40% światowego PKB. Jednocześnie firmy nie dostrzegają wpływu zmian klimatycznych w kolejnych dekadach. Wspomniane zagrożenia wymagają natychmiastowej reakcji i działania – zauważa Eugenie Molyneux, Chief Risk Officer Commercial Insurance w Zurich Insurance Group.

Raport Regional Risks for Doing Business 2019 został opracowany przez Marsh & McLennan Companies we współpracy z Zurich Insurance Group i jest częścią forum Global Risks Initiative, zajmującego się analizą kluczowych ryzyk w skali globalnej i przekazywaniu informacji o zagrożeniach interesariuszom oraz opinii publicznej za pośrednictwem technologii cyfrowej oraz mediów.

Kluczowe 5 zagrożeń dla biznesu w poszczególnych regionach:

Metodologia

Wyniki raportu Regional Risks for Doing Business 2019 stanowią podsumowanie 12 897 odpowiedzi udzielonych przez kadrę kierowniczą w 133 krajach. Respondenci zostali poproszeni o wybranie pięciu globalnych ryzyk, które według nich są najbardziej niepokojące dla prowadzenia działalności gospodarczej w ich kraju w ciągu najbliższych 10 lat. Pytanie to zadano w ramach corocznej ankiety Executive Opinion Survey, która stanowi część raportu Global Competitiveness Report opracowanego przez World Economic Forum. Najnowsza edycja ankiety została przeprowadzona w okresie od stycznia do kwietnia 2019 r. Liderzy biznesu zostali poproszeni o wybranie maksymalnie pięciu z listy 30-stu ryzyk, uwzględniającej m.in. ataki terrorystyczne, ekstremalne zjawiska pogodowe czy upadek lub kryzys państwa.

Wielu Inwestorów traktuje, że negocjacje pomiędzy UE i Wielką Brytanią zostały zerwane. Ten negatywny scenariusz brexitu spowodował, że za funta trzeba płacić bardzo niewiele ponad 4,80 zł.

UE nie chce zgodzić się na propozycje brytyjskiego premiera dotyczące tymczasowego funkcjonowania granicy państwowej pomiędzy Irlandią i Irlandia Północną, a po 2020 r. na opuszczenie unii celnej przez Irlandię Płn.

– To dlatego brytyjski funt bardzo stracił na wartości, w przypadku pary GBP/USD obserwowaliśmy naruszenie poziomu 1,22, natomiast w przypadku GBP/PLN osiągnięto okolice poziomu 4,80 – mówi w rozmowie z MarketNews24 Michał Stajniak, ekspert XTB. – Ze względu na rosnące prawdopodobieństwo brexitu bez porozumienia funt nadal może pozostać pod presją.

Maksymalny kurs funta w ciągu ostatnich 52 tygodni wynosił 5,04 zł.

Większe wydatki z publicznej kasy mogą napędzać inflację. Z kolei obciążenia dla firm mogą sprawić, że niektóre z nich zaczną uciekać z Polski, np. w sektorach IT czy BPO.

Polski budżet wytrzyma dodatkowe wydatki, także te potencjalne, które są w obietnicach wyborczych, ponieważ my wszyscy za nie zapłacimy jako podatnicy. Dodatkowe obciążenia finansowe narzucone na firmy mogą jednak zaszkodzić wzrostowi gospodarczemu. W „licytacji” obietnic wyborczych zbliżamy się też do momentu, gdy wydatki z państwowej kasy przestaną być traktowane przez międzynarodowych inwestorów tylko jako przerzucanie pieniędzy z jednego koszyka do innego.

Biznes, który po spełnieniu obietnic wyborczych będzie musiał łożyć do budżetu więcej niż do tej pory, już zaczyna odczuwać negatywne konsekwencje. – Na przykład został wprowadzony limit na ulgi podatkowe związane z samochodami dla firm – przypomina w rozmowie z MarketNews24 Łukasz Wardyn, dyrektor CMC Markets na Europę Wschodnią.

Teraz rząd proponuje, by szeroka grupa społeczna dobrze zarabiających łożyła więcej na ZUS, gdy zostanie zniesiony limit 30-krotności średniej krajowej. Kolejna obietnica wyborcza dotyczy dynamicznego podnoszenia płacy minimalnej.

– Jest to szczególnie istotne dla przedsiębiorstw z sektorów IT i usług dla biznesu. Są one strategiczne dla rozwoju kraju, szczególnie miast regionalnych – ocenia Łukasz Wardyn.

Gdy polscy pracownicy staną się „drożsi”, międzynarodowe firmy mogą zdecydować się przenieść centra usług wspólnych do tańszych krajów.

Z kolei skokowo rosnące wydatki z państwowej kasy mogą skutkować wyższymi cenami w sklepach. – Można sobie wyobrazić sytuację, że gdy nasilą się niepokoje na światowych rynkach związane z recesją, inwestorzy zaczną uciekać od ryzyka, a to oznacza także ucieczkę od złotego. Wtedy dystans między stopami procentowymi i inflacją powiększyłby się i Polska stałaby się jeszcze mniej atrakcyjna dla inwestorów. Taki scenariusz prowadzi do napędzania inflacji – ocenia ekspert CMC Markets.

Mimo tego, że jeszcze wczoraj nastroje względem relacji USA i Chin były raczej minorowe, dziś otrzymujemy coraz to nowe informacje sugerujące, że rozmowy chińskich i amerykańskich oficjeli w Waszyngtonie zaplanowane na czwartek i piątek mogą przynieść konkretne deklaracje – przynajmniej ze strony chińskiej.

Zgodnie z doniesieniami Bloomberga, pomimo ostatniego wzrostu napięć w relacjach między państwami, Chiny cały czas mają być otwarte na częściowe porozumienie z USA w kwestii handlu. Z kolei Financial Times sugeruje, że podczas nadchodzących negocjacji wicepremier Liu He ma zaoferować Stanom Zjednoczonym zwiększenie importu soi z obecnych 20 do 30 mld ton rocznie.

Jest to pozytywna informacja, jednak komentatorzy polityczni pozostają raczej sceptyczni, aby miało to wystarczyć do przekonania USA do częściowego porozumienia. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na ostatnią retorykę prezydenta USA, który sugerował, że preferuje osiągnięcie „big deal” (dosł. dużego porozumienia).

SPOJRZENIE NA GŁÓWNE WALUTY

EUR

Kurs EUR/PLN we wtorek spadł o 0,2%, wahając się w widełkach 4,32-4,34. Wczorajsze dane z Niemiec pokazały, że sytuacja w tamtejszym przemyśle nieoczekiwanie poprawiła się – po dwóch miesiącach głębokich spadków w sierpniu produkcja przemysłowa wzrosła o 0,3% w ujęciu miesięcznym. Zmiany jednak raczej nie są na tyle duże, aby uspokoić nastroje względem sytuacji w największej gospodarce strefy euro, zwłaszcza, że patrząc na indeks PMI dla przemysłu po poprawie w sierpniu doszło do wyraźnego pogorszenia sytuacji we wrześniu.

GBP

Kurs GBP/PLN we wtorek spadł o 0,6%, wahając się w widełkach 4,81-4,85. Wczoraj funt brytyjski był najgorzej radzącą sobie walutą z grupy G10. Słabość funta była związana z obawami dotyczącymi Brexitu. Negatywne sygnały w tym kontekście płynęły zarówno z Wielkiej Brytanii, jak i Brukseli. Bukmacherzy nadal szacują, że Wielka Brytania nie powinna opuścić UE bez umowy – przynajmniej do końca roku. Jednak nawet jeśli Wielkiej Brytanii uda się uzyskać kolejne wydłużenie terminu Brexitu – przeciwko czemu opowiada się premier kraju, Boris Johnson – nie będzie to jeszcze oznaczało końca niepewności. Wielką Brytanię w takim scenariuszu najpewniej czekałyby przyspieszone wybory powszechne, które też jednak nie gwarantują docelowego rozwiązania sytuacji.

USD

Kurs USD/PLN we wtorek zakończył dzień na niemal niezmienionym poziomie, wahając się w widełkach 3,94-3,95. W kontekście wczorajszego dnia warto wspomnieć o dwóch kwestiach.

Po pierwsze, wczoraj wyjątkowo rozczarowały dane o inflacji producentów w USA. Wrześniowy odczyt pokazał poziom 1,4% (wobec 1,8% notowanego miesiąc wcześniej), najniższy od listopada 2016 roku. Ten wskaźnik inflacji, zazwyczaj przyćmiewany przez uznawane za istotniejsze dane o inflacji CPI, miary bazowe oraz (w przypadku USA) dane o inflacji PCE znalazł się w centrum uwagi ze względu na znaczną skalę spadku.

Inflacja producentów w USA (2012-2019)

Może to być dodatkowy sygnał, sugerujący, że w gospodarce USA nie dochodzi do generowania istotnej, wewnętrznej presji inflacyjnej, co może wspierać oczekiwania względem obniżki stóp procentowych ze strony FOMC. Patrząc na ceny kontraktów fed fund futures, obecnie rynek jest niemal w pełni przekonany, że do końca roku dojdzie do co najmniej jednej obniżki stóp procentowych, stawiając, że szanse na dwa cięcia stóp o 25 punktów bazowych to mniej więcej 50/50.

Po drugie, we wczorajszym przemówieniu Jerome Powell ogłosił, że Fed niedługo rozpocznie skup bonów skarbowych. Zastrzegł jednak, że nie jest to program QE. Działania Fed-u w tym kontekście należy raczej interpretować jako zastosowanie narzędzia, które ma sprawić, że na rynku pieniężnym nie będzie brakowało płynności. Decyzja Fed-u następuje w odpowiedzi na ostatnie problemy na rynku, w konsekwencji których doszło do chwilowego wzrostu krótkoterminowych stóp overnight repo do okolic 10% (czyli poziomu mniej więcej pięciokrotnie wyższego od tego, na którym powinna się utrzymywać).

Obok kwestii relacji USA i Chin, dziś inwestorzy szczególną uwagę powinni zwrócić na „minutki” z ostatniego spotkania FOMC. Warto jednak pamiętać, że dane z USA, które poznaliśmy w dniach następujących po spotkaniu banku centralnego pogorszyły się, co sprawia, że na opis dyskusji decydentów podczas ostatniego spotkania rynek może patrzeć jak na dość „wsteczny” dokument.

Autor: Roman Ziruk, Ebury Polska