- Unia ma trudności z uniezależnieniem się od importu surowców z niewielkiej liczby krajów bogatych w zasoby.
- Wydobycie, przeróbka i recykling surowców wewnątrz Unii nie rozwijają się wystarczająco.
- Zabezpieczenie dostaw w perspektywie do 2030 r. wydaje się nieosiągalne.
UE ma trudności z zabezpieczeniem dostaw surowców, które są jej niezbędne, aby osiągnąć wyznaczone cele dotyczące energii i klimatu – taki wniosek płynie z nowego sprawozdania opublikowanego przez Europejski Trybunał Obrachunkowy. Działania UE w zakresie dywersyfikacji importu nie przynoszą wymiernych rezultatów, liczne bariery utrudniają rozwój produkcji wewnątrz Unii, a recykling surowców jest nadal w powijakach. Kontrolerzy odnotowują jednocześnie, że w przypadku wielu projektów wspieranych przez UE jest mało prawdopodobne, by udało się osiągnąć w terminie zamierzone efekty.
Przejście UE na energię ze źródeł odnawialnych jest w dużym stopniu zależne od dostępności urządzeń technicznych, takich jak baterie, turbiny wiatrowe i panele słoneczne, które wymagają zastosowania surowców krytycznych, np. litu, niklu, kobaltu, miedzi i metali ziem rzadkich. Większość tych surowców wydobywa się i przerabia obecnie w jednym lub kilku państwach spoza UE, np. Chinach, Turcji i Chile. Aby zaradzić tej zależności od państw trzecich, UE przyjęła w 2024 r. akt w sprawie surowców krytycznych w celu zapewnienia długoterminowych bezpiecznych dostaw 26 surowców uznawanych za kluczowe dla procesu transformacji energetycznej.
– Surowce strategiczne są nieodzowne w procesie transformacji energetycznej oraz do zagwarantowania konkurencyjności i strategicznej autonomii. Niestety, jeśli chodzi o dostawy tych surowców, Unia jest zależna od niewielkiej liczby krajów spoza UE, co stanowi zagrożenie – powiedziała Keit Pentus-Rosimannus, członkini Trybunału odpowiedzialna za tę kontrolę. – W związku z tym istotne jest, aby UE zintensyfikowała wysiłki i zmniejszyła swoją zależność w tej dziedzinie.
Dostawy surowców można odpowiednio zabezpieczyć dzięki dywersyfikacji importu, zwiększeniu produkcji wewnątrz Unii i recyklingowi. W akcie w sprawie surowców krytycznych określono jedynie niewiążące poziomy docelowe na 2030 r., a do tego mają one zastosowanie tylko do niewielkiej liczby surowców uznawanych za strategiczne ze względu na ich duże znaczenie gospodarcze i ryzyko związane z dostawami. Nie jest również jasne, na jakiej podstawie ustalono poziomy, które mają zostać osiągnięte do 2030 r. Kontrolerzy odnotowują ponadto, że wciąż wiele pozostaje do zrobienia, aby udało się osiągnąć te poziomy docelowe, a UE będzie miała trudności z zabezpieczeniem do końca dekady dostaw surowców strategicznych, które są jej niezbędne.
Przyjmując akt w sprawie surowców krytycznych, UE dążyła do zmniejszenia swojej zależności od niewielkiej liczby krajów bogatych w zasoby. Wysiłki na rzecz dywersyfikacji importu nie przyniosły jednak jeszcze wymiernych rezultatów. Przykładowo w ciągu ostatnich pięciu lat UE podpisała 14 partnerstw strategicznych w dziedzinie surowców (w tym siedem z państwami, które uzyskują niskie wyniki w dziedzinie dobrego sprawowania rządów), tymczasem import z tych krajów partnerskich spadł w latach 2020–2024 w przypadku około połowy przeanalizowanych surowców. Niektóre inne działania UE utknęły w martwym punkcie (np. negocjacje ze Stanami Zjednoczonymi wstrzymano w 2024 r.), podczas gdy jeszcze inne nie zostały przeprowadzone do końca (np. umowa UE z Mercosurem, a więc z Argentyną, Brazylią, Paragwajem i Urugwajem, krajami bogatymi w surowce krytyczne, która nadal nie została ratyfikowana przez wszystkie państwa UE).
W akcie w sprawie surowców krytycznych określono ponadto niewiążący poziom docelowy, zgodnie z którym do 2030 r. co najmniej 25% zużycia surowców strategicznych w UE powinno być pokryte z recyklingu. Perspektywy w tej dziedzinie nie napawają jednak optymizmem – obecnie w przypadku siedmiu z 26 surowców niezbędnych do transformacji energetycznej współczynniki recyklingu wynoszą od 1% do 5%, a w przypadku 10 surowców recyklingu nie prowadzi się wcale. Ponadto większość unijnych poziomów docelowych dotyczących recyklingu nie odnosi się do poszczególnych surowców. W rezultacie te poziomy docelowe nie stwarzają zachęt do recyklingu konkretnych surowców – zwłaszcza tych, które trudniej jest pozyskać, takich jak metale ziem rzadkich w przypadku napędów elektrycznych lub pallad w przypadku urządzeń elektronicznych. Nie stwarzają też zachęt do stosowania surowców pochodzących z recyklingu. Kontrolerzy zwracają uwagę, że podmioty zajmujące się recyklingiem prowadzące działalność w Unii borykają się z wysokimi kosztami przetwarzania, niewielkimi dostępnymi ilościami surowców oraz barierami technologicznymi i regulacyjnymi, które osłabiają konkurencyjność tych podmiotów.
UE dąży ponadto do zwiększenia wydobycia surowców strategicznych – w zamyśle wewnątrzunijne wydobycie ma pokryć 10% zużycia. W rzeczywistości jednak działalność poszukiwawcza jest słabo rozwinięta. Nawet jeśli uda się znaleźć nowe złoża, uruchomienie projektu wydobywczego w Unii może potrwać do 20 lat. W związku z tym trudno sobie wyobrazić, że obecnie realizowane projekty przyniosą jakiekolwiek wymierne efekty przed upływem terminu wyznaczonego na 2030 r. Zdolności w zakresie przeróbki surowców w UE spadają, częściowo ze względu na wysokie koszty energii, które mogą poważnie osłabić konkurencyjność (tymczasem zgodnie z przyjętym celem zdolności te miałyby osiągnąć 40% zużycia surowców do 2030 r.). Kontrolerzy ostrzegają, że Unia może utknąć w błędnym kole – brak dostaw hamuje realizację projektów w zakresie przeróbki surowców, co z kolei osłabia zachęty do zabezpieczenia dostaw.
Informacje ogólne
Surowce krytyczne oznaczają surowce ważne z gospodarczego punktu widzenia, w przypadku których występuje wysokie ryzyko związane z dostawami. W najnowszym wykazie tych surowców – zawartym w akcie w sprawie surowców krytycznych – wskazano 34 surowce krytyczne, z których 26 jest niezbędnych do kluczowych technologii wytwarzania energii ze źródeł odnawialnych, a 17 uznaje się za surowce strategiczne. W kontekście zobowiązania UE do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych netto o co najmniej 55% do 2030 r. i osiągnięcia neutralności emisyjnej do 2050 r. surowce krytyczne są nieodzowne do pomyślnej dekarbonizacji systemu energetycznego.
Sprawozdanie specjalne 04/2025 pt. „Surowce krytyczne niezbędne do transformacji energetycznej – unijna polityka stoi na niestabilnym gruncie” jest dostępne na stronie internetowej Trybunału. Towarzyszy mu jednostronicowe podsumowanie najważniejszych faktów i ustaleń.
