Dyskusja dotycząca możliwości odwołania Prezesa Polskiego Komitetu Olimpijskiego przez Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie koncentruje się obecnie wokół jednego zasadniczego zagadnienia. Czy statut PKOl przewiduje wyłączną kompetencję Zarządu i Komisji Rewizyjnej do odwoływania członków tych organów, czy też kompetencja ta ma charakter dodatkowy i nie wyłącza uprawnień Walnego Zgromadzenia jako najwyższego organu organizacji?
W mojej ocenie prawidłowa wykładnia statutu prowadzi do wniosku, że Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie może podjąć uchwałę o odwołaniu Prezesa PKOl przed upływem kadencji. Pogląd przeciwny nie znajduje wystarczającego oparcia ani w treści statutu, ani w zasadach funkcjonowania stowarzyszeń.
Każda analiza musi rozpocząć się od ustalenia pozycji ustrojowej Walnego Zgromadzenia. W konstrukcji stowarzyszenia jest ono najwyższym organem władzy. To członkowie zrzeszenia tworzą organizację, a walne zgromadzenie stanowi formę wykonywania przez nich zwierzchniej kompetencji wobec wszystkich pozostałych organów.
Nie jest przypadkiem, że Prawo o stowarzyszeniach przyznaje walnemu zgromadzeniu kompetencje dotyczące najważniejszych spraw organizacji, w tym wyboru władz, zatwierdzania sprawozdań czy zmian statutu. Organy wykonawcze i kontrolne są organami pochodnymi wobec wspólnoty członków wyrażającej swoją wolę na walnym zgromadzeniu. Z tego względu wszelkie ograniczenia kompetencji walnego zgromadzenia powinny wynikać ze statutu jednoznacznie i nie mogą być domniemywane.
W prawie publicznym i korporacyjnym od dawna funkcjonuje zasada, zgodnie z którą kompetencja do powoływania obejmuje co do zasady kompetencję do odwoływania. Nie jest to wprawdzie reguła absolutna, jednak stanowi utrwaloną dyrektywę wykładni przepisów ustrojowych. Znajduje ona odzwierciedlenie zarówno w funkcjonowaniu organów administracji publicznej, jak i w prawie spółek czy organizacji społecznych. Jeżeli określony organ uzyskuje kompetencję kreacyjną, przyjmuje się co do zasady, że może również zakończyć stosunek organizacyjny, który sam stworzył.
Wyłączenie tej zasady wymaga wyraźnej podstawy normatywnej.
W przypadku PKOl statut nie zawiera przepisu stanowiącego, że Prezes wybrany przez Walne Zgromadzenie może zostać odwołany wyłącznie przez Zarząd albo Komisję Rewizyjną. Nie zawiera również przepisu zakazującego Walnemu Zgromadzeniu podejmowania uchwał w przedmiocie odwołania Prezesa.
Brak takiego wyłączenia ma zasadnicze znaczenie dla oceny całej sprawy.
Kluczowym argumentem zwolenników przeciwnego stanowiska jest regulacja statutowa przyznająca Zarządowi i Komisji Rewizyjnej możliwość odwołania członków tych organów, którzy nie wykonują swoich obowiązków albo naruszają statut lub dobre imię PKOl.
Interpretacja wywodząca z tego przepisu wyłączność kompetencyjną budzi jednak zasadnicze zastrzeżenia.
Po pierwsze, statut nie posługuje się żadnym zwrotem wskazującym na wyłączność. Nie pojawiają się sformułowania „jedynie”, „wyłącznie”, „tylko” ani inne równoważne konstrukcje językowe.
Po drugie, przepis ten został skonstruowany jako szczególny mechanizm umożliwiający organom natychmiastową reakcję na sytuacje nadzwyczajne. Jego funkcją jest zapewnienie sprawności działania organizacji pomiędzy walnymi zgromadzeniami.
Po trzecie, od uchwał podejmowanych przez Zarząd lub Komisję Rewizyjną statut przewiduje odwołanie do Walnego Zgromadzenia. Samo to rozwiązanie wskazuje na nadrzędną pozycję Walnego Zgromadzenia w strukturze organizacyjnej PKOl.
W konsekwencji znacznie bardziej przekonująca wydaje się interpretacja, zgodnie z którą mamy do czynienia z kompetencją szczególną, stanowiącą wyjątek od zwykłego trybu działania organizacji, a nie z przepisem eliminującym kompetencje najwyższego organu.
W orzecznictwie sądowym dotyczącym stowarzyszeń wielokrotnie podkreślano, że statut należy interpretować w sposób zapewniający realizację praw członkowskich oraz zasad demokratycznego funkcjonowania organizacji.
Przyjęcie poglądu o braku kompetencji Walnego Zgromadzenia prowadziłoby do wniosku, że członkowie PKOl mogą wybrać Prezesa, ale nie mogą go odwołać nawet wtedy, gdy utraci on zaufanie zdecydowanej większości środowiska.
Trudno pogodzić taki rezultat z zasadą samorządności stowarzyszeń. Jeszcze bardziej problematyczna byłaby sytuacja, w której Zarząd mógłby jednocześnie odmówić zwołania Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia pomimo spełnienia przesłanek statutowych. W praktyce oznaczałoby to możliwość trwałego zablokowania kontroli najwyższego organu nad władzami organizacji.
Tego rodzaju wykładnia pozostawałaby w sprzeczności nie tylko z zasadami prawa stowarzyszeń, lecz również z podstawowymi standardami demokratycznego zarządzania organizacjami członkowskimi.
Jeżeli statut nakłada na Zarząd obowiązek zwołania Nadzwyczajnego Walnego Zgromadzenia w terminie 30 dni od złożenia prawidłowego wniosku przez wymaganą liczbę członków, obowiązek ten ma charakter związany. Zarząd nie jest uprawniony do badania politycznej zasadności wniosku ani do oceny jego celowości. Jego zadaniem jest wykonanie postanowień statutu.
Odmowa zwołania zgromadzenia lub bierne ignorowanie obowiązku statutowego może być kwalifikowane jako działanie sprzeczne ze statutem i uzasadniać interwencję sądu rejestrowego oraz organu nadzoru nad stowarzyszeniem.
Nie można również wykluczyć argumentacji, zgodnie z którą uporczywe blokowanie działania najwyższego organu organizacji stanowiłoby nadużycie kompetencji przez Zarząd i nie mogłoby korzystać z ochrony prawnej.
Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna prowadzi do tego samego rezultatu. Statut PKOl nie zawiera przepisu wyłączającego kompetencję Walnego Zgromadzenia do odwołania Prezesa. Kompetencje przyznane Zarządowi i Komisji Rewizyjnej należy traktować jako rozwiązanie szczególne, służące sprawnemu funkcjonowaniu organizacji pomiędzy posiedzeniami Walnego Zgromadzenia. Nie ma natomiast podstaw do przyjęcia, że przepis ten pozbawia najwyższy organ PKOl prawa do odwołania osoby, którą sam wybrał.
Dlatego należy uznać, że prawidłowo zwołane Nadzwyczajne Walne Zgromadzenie może podjąć uchwałę o odwołaniu Prezesa PKOl, a wszelkie próby odmiennej interpretacji wymagają wykazania wyraźnej podstawy statutowej, której obecnie trudno się dopatrzyć.
