Obywatele powinni mieć prawo dowiedzieć się, czy byli inwigilowani przez służby i jakie informacje na ich temat zgromadzono. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych Mirosław Wróblewski zakwestionował praktykę odmawiania takich informacji po zakończeniu działań operacyjnych. Spór dotyczący danych zbieranych przez Policję, ABW i CBA w latach 2012–2016 trafił do sądu odwoławczego. Stanowisko UODO opiera się m.in. na Konstytucji RP i wyroku Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z maja 2024 roku.
Dziennikarka zażądała informacji od trzech służb
Sprawa rozpoczęła się od pozwu dziennikarki „Gazety Wyborczej”, która chciała ustalić, czy w latach 2012–2016 była objęta działaniami operacyjnymi Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego lub Centralnego Biura Antykorupcyjnego. Zwróciła się do kierownictwa tych instytucji o udostępnienie informacji na swój temat.
Wszystkie trzy służby odmówiły. Dziennikarka uznała, że naruszono jej dobra osobiste, w szczególności prawo do prywatności oraz dostęp do dotyczących jej danych.
Sąd I instancji oddalił jej roszczenia, uznając, że odmowy mają podstawę w obowiązujących przepisach. Nie znalazł natomiast regulacji, które nakazywałyby służbom udzielenie żądanych informacji.
Jednocześnie sąd dostrzegł problem prawny wynikający z takiej sytuacji. Obywatel, który nie wie, czy był inwigilowany, nie może skutecznie dochodzić roszczeń z tytułu ewentualnego bezprawnego naruszenia prywatności. Nie ma bowiem możliwości ustalenia, czy do naruszenia rzeczywiście doszło.
W uzasadnieniu wskazano, że może to pozostawać w sprzeczności z art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz art. 51 ust. 3 Konstytucji RP, gwarantującym dostęp do dotyczących obywatela urzędowych dokumentów i zbiorów danych.
UODO kwestionuje interpretację ustawy o Policji
Dziennikarka złożyła apelację. W postępowaniu przed sądem II instancji Prezes UODO przedstawił istotny pogląd na podstawie art. 99 ustawy o ochronie danych osobowych.
Mirosław Wróblewski nie zgodził się z interpretacją przepisów przyjętą przez sąd I instancji. Jego zdaniem zakaz ujawniania informacji pochodzących z czynności operacyjnych nie może być stosowany bezterminowo, niezależnie od tego, czy nadal istnieją powody uzasadniające zachowanie tajemnicy.
Spór dotyczy przede wszystkim art. 19 ust. 16 ustawy o Policji. Przepis ten ogranicza możliwość udostępniania osobom zainteresowanym materiałów zgromadzonych podczas kontroli operacyjnej.
Według Prezesa UODO celem regulacji jest ochrona prowadzonych czynności i związanych z nimi postępowań. Po ich zakończeniu należy jednak ponownie ocenić, czy utrzymywanie ograniczeń jest uzasadnione.
Wróblewski wskazuje, że w sytuacji, gdy dane przestały być potrzebne do realizacji celów postępowania, obywatel powinien mieć możliwość uzyskania informacji o przeprowadzonej kontroli i zakresie zgromadzonych danych.
Stanowisko to nie oznacza bezwarunkowego dostępu do wszystkich materiałów operacyjnych. Rozstrzygające znaczenie ma ustalenie, czy ich ujawnienie nadal mogłoby zagrozić prawnie chronionym interesom, w tym bezpieczeństwu państwa lub celom prowadzonych działań.
Konstytucja gwarantuje dostęp do własnych danych
Prezes UODO powołał się na art. 51 ust. 3 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem każdy ma prawo dostępu do dotyczących go urzędowych dokumentów i zbiorów danych, a ograniczenia tego prawa mogą wynikać z ustawy.
Istotne znaczenie ma również postanowienie Trybunału Konstytucyjnego z 25 stycznia 2006 roku. TK wskazał wówczas, że ustawa o Policji nie wyłącza możliwości poinformowania osoby poddanej kontroli operacyjnej o fakcie jej przeprowadzenia.
Całkowite pozbawienie obywatela takiej możliwości mogłoby naruszać konstytucyjne gwarancje dostępu do informacji o sobie.
Prezes UODO uważa, że sąd powinien interpretować ustawę o Policji z uwzględnieniem Konstytucji oraz międzynarodowych zobowiązań Polski. W jego ocenie brak szczegółowej procedury informowania obywateli nie uzasadnia automatycznie odmowy realizacji praw wynikających z przepisów wyższego rzędu.
Problem dotyczy także możliwości kontroli legalności działań organów państwowych. Jeżeli zainteresowany nie może ustalić nawet tego, czy był objęty kontrolą operacyjną, znacznie trudniej mu zakwestionować sposób pozyskiwania i wykorzystywania jego danych.
ETPCz stwierdził naruszenie prawa do prywatności
W stanowisku Prezesa UODO przywołano wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 28 maja 2024 roku w sprawie Pietrzak oraz Bychawska-Siniarska i inni przeciwko Polsce.
Trybunał stwierdził trzy naruszenia art. 8 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, gwarantującego prawo do poszanowania życia prywatnego i rodzinnego oraz korespondencji.
Zastrzeżenia dotyczyły polskich regulacji umożliwiających prowadzenie niejawnej kontroli operacyjnej, przechowywanie i udostępnianie danych telekomunikacyjnych, pocztowych i internetowych oraz stosowanie określonych środków nadzoru na podstawie ustawy antyterrorystycznej.
ETPCz wskazał na niedostateczne zabezpieczenia przed arbitralnym stosowaniem inwigilacji. Jednym z problemów był brak skutecznych mechanizmów pozwalających osobom potencjalnie objętym kontrolą zakwestionować legalność działań służb.
W ocenie Trybunału przepisy powinny zapewniać możliwość późniejszego powiadomienia zainteresowanego o kontroli, gdy ujawnienie informacji nie zagraża już celom prowadzonych działań.
Nie oznacza to obowiązku informowania o każdej operacji bez względu na okoliczności. Dopuszczalne są wyjątki uzasadnione ochroną bezpieczeństwa i skuteczności działań organów państwa. Przepisy nie powinny jednak całkowicie pozbawiać obywatela możliwości dowiedzenia się o zastosowanych wobec niego środkach nadzoru.
Brak informacji utrudnia dochodzenie roszczeń
W sprawie rozpatrywanej przez polski sąd szczególne znaczenie ma argument dotyczący skuteczności ochrony prawnej.
Osoba podejrzewająca, że była bezprawnie podsłuchiwana albo że służby gromadziły jej dane bez odpowiedniej podstawy prawnej, musi dysponować informacjami pozwalającymi zweryfikować takie podejrzenia.
Bez potwierdzenia faktu przeprowadzenia kontroli trudno wskazać konkretne naruszenie, zgromadzić materiał dowodowy czy sformułować roszczenie wobec odpowiedzialnej instytucji.
W rezultacie obywatel może mieć zagwarantowane konstytucyjnie prawo do ochrony prywatności, ale nie dysponować skutecznym sposobem dochodzenia tego prawa przed sądem.
Na tę sprzeczność zwrócił uwagę również sąd I instancji. Uznał jednak, że nie może samodzielnie określić zasad udostępniania informacji niejawnych, ponieważ zadanie to należy do ustawodawcy.
Prezes UODO nie podzielił takiej oceny. W jego stanowisku podkreślono możliwość bezpośredniego stosowania Konstytucji oraz obowiązek uwzględniania przez sądy standardów wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.
Rozstrzygnięcie może zmienić praktykę służb
Sprawa ma znaczenie wykraczające poza indywidualny spór dziennikarki z Policją, ABW i CBA.
Dotyczy zasad rozpatrywania wniosków osób, które chcą ustalić, czy prowadzono wobec nich działania operacyjne i jakie dane zostały w ich trakcie zgromadzone.
Znaczenie mają przy tym okoliczności konkretnej sprawy, w tym czas zakończenia kontroli, dalsza przydatność zgromadzonych materiałów oraz ewentualne zagrożenia wynikające z ujawnienia informacji.
Prezes UODO uznaje, że odmowa nie może wynikać wyłącznie z faktu, iż dane zostały pozyskane w ramach czynności operacyjnych. Konieczne jest uwzględnienie konstytucyjnego prawa dostępu do informacji o sobie.
Przedstawiony przez Mirosława Wróblewskiego istotny pogląd nie wiąże sądu i nie stanowi rozstrzygnięcia o legalności działań służb. Sąd odwoławczy będzie musiał ocenić, czy w sprawie dziennikarki istniały wystarczające podstawy do odmowy udzielenia żądanych informacji.
Źródła:
Urząd Ochrony Danych Osobowych, komunikat z 20 listopada 2026 r.; Europejski Trybunał Praw Człowieka, wyrok z 28 maja 2024 r., skargi nr 72038/17 i 25237/18; Konstytucja RP, art. 51; ustawa z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych, art. 99.



