Generatywna sztuczna inteligencja coraz mocniej zaznacza swoją obecność w świecie nauki. Pomaga przygotowywać publikacje, analizować dane i tworzyć materiały dydaktyczne. Jednocześnie środowisko akademickie coraz wyraźniej definiuje granice, których AI nie powinna przekraczać – szczególnie tam, gdzie chodzi o odpowiedzialność, etykę i ocenę jakości badań. Takie wnioski wyciągnęli badacze z Ośrodka Przetwarzania Informacji – Państwowego Instytutu Badawczego (OPI), którzy razem z partnerami z Polski, Hiszpanii i Portugalii realizują badanie AIResearchers, które współfinansowane jest ze środków UE z programu Erasmus+.
AI asystentem naukowca
Wyniki badania AIResearchers pokazują, że naukowcy nie odrzucają sztucznej inteligencji. Wręcz przeciwnie, dostrzegają jej praktyczną wartość szczególnie w zadaniach powtarzalnych i czasochłonnych. Wykorzystują AI m.in. do przygotowywania streszczeń, raportów, prezentacji, przeglądów literatury czy wstępnych analiz dużych zbiorów danych. Badacze podkreślają także, że sztuczna inteligencja może wyrównywać szanse w międzynarodowym obiegu naukowym. Narzędzia generatywne pomagają np. osobom, dla których język angielski nie jest językiem ojczystym, lepiej przygotowywać publikacje i dostosowywać je do standardów światowych czasopism.
AI może wykonywać proces, ale nie może przejąć sensu
Mimo rosnącej popularności AI, środowisko naukowe zachowuje ostrożność. Największe obawy budzą tzw. halucynacje modeli językowych, czyli generowanie pozornie wiarygodnych, ale nieprawdziwych informacji. W nauce, której fundamentem jest weryfikowalność i rzetelność, stanowi to bardzo duże zagrożenie. Wyniki badania AIResearchers pokazują także, że naukowcy nie chcą przekazywać AI zadań związanych z ocenianiem studentów, rozstrzyganiem konfliktów, mentoringiem czy podejmowaniem decyzji dotyczących etyki badań, prywatności i własności intelektualnej.
– Naukowcy nie negują wykorzystywania AI w swojej pracy. Mówią raczej, iż AI może wykonywać proces, ale nie może przejąć sensu. Technologia może wspierać analizę danych czy organizację pracy, ale odpowiedzialność za interpretację wyników i konsekwencje decyzji musi pozostać po stronie człowieka – mówi dr Grzegorz Banerski, adiunkt z Ośrodka Przetwarzania Informacji – Państwowego Instytutu Badawczego (OPI).
Presja efektywności zmienia naukę
– Rozwój AI wpisuje się w rosnącą presję produktywności w szkolnictwie wyższym. Naukowcy muszą publikować szybciej, skuteczniej zdobywać granty i sprawniej analizować dane. W takich warunkach korzystanie z AI może wkrótce stać się standardem pracy badawczej. Jednocześnie pojawia się ryzyko nowych nierówności. Przewagę mogą zdobyć zespoły mające dostęp do najbardziej zaawansowanych, płatnych modeli AI i instytucjonalnych subskrypcji – mówi dr. hab. Tomasz Bartosz Kalinowski, profesor Uniwersytetu Łódzkiego, który jest liderem projektu AIResearchers.
Zdaniem zespołu projektowego rozwój generatywnej AI nie oznacza końca pracy naukowca, ale wymusza ponowne zdefiniowanie jego roli. Kluczowe staje się dziś pytanie nie o to, czy badacze będą korzystać ze sztucznej inteligencji, ale o to, co pozostanie unikalnym ludzkim wkładem w procesie tworzenia wiedzy?
O projekcie AIResearchers
Projekt AI Researchers dotyczy odpowiedzialnego i etycznego wykorzystania generatywnej sztucznej inteligencji w środowisku naukowym i badawczym. Jego celem jest wspieranie opiekunów akademickich oraz początkujących badaczy związanych z europejskimi uczelniami w odpowiedzialnym stosowaniu sztucznej inteligencji w procesie badawczym. Główną formą wsparcia będą praktyczne szkolenia zgodne z założeniami unijnych wytycznych dotyczących godnej zaufania sztucznej inteligencji i odpowiedzialnego wykorzystania generatywnej AI w badaniach oraz europejskich ram kompetencji dla naukowców. Szkolenia mają za zadanie wyposażyć ich uczestników w umiejętności, pozwalające na etyczne i skuteczne wykorzystanie AI jako wiarygodnego narzędzia badawczego. Projekt prowadzony jest w ramach Działania 2 programu Erasmus+, które koncentruje się na współpracy instytucji szkolnictwa wyższego na rzecz innowacji i wymiany dobrych praktyk. Całkowita wartość projektu wynosi 400 000 euro. Liderem projektu AIResearchers jest Uniwersytet Łódzki, a partnerami Ośrodek Przetwarzania Informacji – Państwowy Instytut Badawczy, Universidade do Porto, Barcelona School of Management, European E-learning Institute, the Accreditation Council for Entrepreneurial and Engaged Universities oraz Feltech Software Innovations.
