NIK: Negatywna ocena gospodarowania majątkiem i środkami publicznymi w IPN (2022–I kw. 2025). Nieprawidłowości przy wydatkach, zamówieniach i strukturze organizacyjnej.
Najwyższa Izba Kontroli przedstawiła krytyczną ocenę działalności Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w obszarze zarządzania majątkiem i wydatkowaniem pieniędzy publicznych. Według NIK sposób gospodarowania środkami w latach 2022–2025 (do końca I kwartału) nie zapewnił oszczędnego i efektywnego wydatkowania 47,6 mln zł, czyli niemal połowy z objętych badaniem 107 mln zł.
Kluczowe wnioski kontroli
- Skala i trend finansowy: budżet IPN wzrósł z 396 mln zł (2020) do ponad 584 mln zł (2024), tj. o 47%; tylko w 2023 r. przyrost przekroczył 100 mln zł r/r. W latach 2022–2024 na zadania ustawowe wydatkowano łącznie ponad 1,5 mld zł (w tym 882 mln zł na płace i pochodne – 57%, ok. 450 mln zł na bieżące wydatki oraz blisko 155 mln zł na majątek).
- Ocena ogólna: NIK wskazuje na brak gospodarności i celowości przy finansowaniu wielu przedsięwzięć edukacyjno-kulturalnych oraz luki w kontroli zarządczej – szczególnie w zamówieniach publicznych i nadzorze nad projektami.
Struktura organizacyjna: zmiany sprzeczne z ustawą
NIK uznała, że prezes IPN – poprzez statut – bezprawnie rozszerzył katalog jednostek organizacyjnych, tworząc w latach 2021–2025 sześć nowych biur (głównie o profilu edukacyjnym). Ustawa o IPN nie przewiduje takiej ścieżki zmiany. Dodatkowo, dyrektorów tych biur zatrudniono na umowę o pracę, a nie w drodze powołania przewidzianego ustawą. Na wynagrodzenia kadry kierowniczej nowych komórek wydano 4,8 mln zł – co NIK uznała za kwestionujące celowość wydatków.
Wydatki edukacyjno-kulturalne: dominująca pozycja i zastrzeżenia
Nowe biura istotnie przekierowały strumień środków – w latach 2021–2024 prawie 60% bieżących (poza płacami) wydatków na zadania ustawowe IPN dotyczyło projektów edukacyjno-kulturalnych, łącznie ponad 83 mln zł. W samym Biurze Wydarzeń Kulturalnych zrealizowano 223 wydarzenia za 14,6 mln zł.
Jednocześnie NIK odnotowuje liczne przykłady niecelowych lub niegospodarnych wydatków:
- „Gra Szyfrów”: opracowanie kosztowało ponad 1,2 mln zł, promocja – ponad 4,7 mln zł (targi, eventy w PL i za granicą). Po krótkim starcie (24 980 pobrań w 2 mies.) popularność spadła (2 904 pobrania w kolejnych 3 latach). Mimo malejącej skuteczności, promocję kontynuowano – NIK oceniła to jako nieefektywne w cyklu życia produktu.
- Awatary postaci historycznych (AI/3D/hologram): projekt za blisko 3,5 mln zł odebrano bez pełnej funkcjonalności (m.in. brak rozpoznawania emocji, brak działania w formule hologramu podczas oględzin). Dodatkowo utrzymanie i rozwój wymagałoby dostępu do płatnych platform (deep learning); ograniczenie do zasobów IPN zawęża użyteczność narzędzia.
- Miniserial o Grażynie Lipińskiej: 1,2 mln zł – do zakończenia kontroli nie wykorzystano materiału w celach edukacyjnych (2,5 roku od odbioru).
- Wydarzenia regionalne: np. Pomorski Kongres Pamięci Narodowej (ponad 1,7 mln zł) – brak udokumentowanej analizy celowości i zasadności kosztów.
Zamówienia publiczne: podział zamówień, wybory „podprogowe”, ryzyko konfliktu interesów
NIK stwierdziła naruszenia ustawy PZP i procedur wewnętrznych:
- Niedozwolony podział zamówień – wartość ponad 2,2 mln zł; przykładowo remont obiektu w Opolu „rozbity” na 24 części (1,2 mln zł) i realizowany przez dwóch wykonawców.
- Postępowania podprogowe (≤130 tys. zł) – w 109 przypadkach za ponad 4,8 mln zł nie pozyskano min. trzech ofert lub nie uzasadniono wyboru. NIK wskazuje na pozorne rozeznanie rynku, wysyłkę zapytań do podmiotów powiązanych personalnie z decydentami, co narusza zasady bezstronności i uczciwej konkurencji. Łączna wartość zamówień z naruszeniem zasad równego traktowania i obiektywizmu: blisko 5,8 mln zł.
- Kierunkowe wskazywanie wykonawcy i finansowanie z centrali zamówień oddziału (np. publikacje artykułów) – praktyka utrudniająca transparentność wyboru.
Gospodarka nieruchomościami i IT: wysokie koszty, słaby nadzór
- Nieruchomości: w trzech przypadkach brak rachunku oszczędnościowego doprowadził do niegospodarnego wydatkowania 7,1 mln zł. W Oddziale we Wrocławiu przez trzy lata wynajmowano powierzchnie (koszt do III 2025 r.: 5,4 mln zł), mimo że przydzielony budynek czekał na inwestycje doprowadzające go do stanu używalności.
- Magazyn dla wydawnictwa: rozbudowa za 3,4 mln zł, po zmianie strategii wydawniczej (przesunięcie w stronę e-booków) hala wykorzystywana doraźnie – niska efektywność aktywa.
- Nadzór nad systemami IT: u wielu byłych pracowników uprawnienia nie były odcinane miesiącami, a nawet latami, co generowało ryzyko bezpieczeństwa i zbędne koszty licencji (szacunek NIK: 392,3 tys. zł). 57% licencji biurowych o wartości ponad 106 tys. zł nie zainstalowano przez blisko dwa lata (argument: „bufor licencji”).
Przykład: nieudana ekspansja zagraniczna
Próba uruchomienia stałej placówki IPN w Waszyngtonie (koszty przygotowawcze 397 tys. zł) zakończyła się rezygnacją z przedsięwzięcia (zmiana koniunktury i budżetu). NIK uznała te wydatki za nieprzydatne do realizacji ustawowych zadań, a więc niespełniające zasad gospodarowania środkami publicznymi.
Jedyny pozytywny obszar: dotacje
NIK pozytywnie oceniła udzielanie i rozliczanie dotacji (łącznie 14 mln zł), m.in. 13,6 mln zł dla Muzeum Żołnierzy Wyklętych i Więźniów Politycznych PRL oraz 0,4 mln zł na opiekę nad grobami weteranów – środki wydane zgodnie z celem i terminowo, z rzetelną weryfikacją efektów.
Rekomendacje NIK
Do Prezesa Rady Ministrów: inicjatywa ustawodawcza doprecyzowująca kompetencje w kształtowaniu struktury IPN (kto, jak i w jakim zakresie może tworzyć/znosić komórki).
Do Prezesa IPN m.in.:
- dostosowanie statutu i struktury do przepisów,
- wzmocnienie transparentności i konkurencyjności zamówień, szersze korzystanie z narzędzi IT do komunikacji z rynkiem,
- wzmocnienie nadzoru finansowego i standardów umownych,
- ujednolicenie zasad korzystania z lokali IPN,
- poprawa kontroli zarządczej, w tym bezpieczeństwa IT i gospodarki licencjami.
Szerszy kontekst
IPN wykonuje równocześnie funkcje archiwalne, śledcze, lustracyjne, badawcze, edukacyjne i poszukiwawcze. Wzrost budżetu i rozszerzenie aktywności edukacyjno-kulturalnej niesie ryzyko rozmycia priorytetów i osłabienia dyscypliny kosztowej, jeśli nie towarzyszą temu adekwatne mechanizmy kontroli, przejrzyste procedury zakupowe i rygorystyczna ocena efektywności projektów (w tym analiza cyklu życia produktów cyfrowych i wydarzeń).
Wnioski NIK – od porządkowania podstaw prawnych struktury po uszczelnienie zamówień i lepszy nadzór IT – zmierzają do odbudowy zaufania do sposobu wydatkowania środków publicznych w instytucji o szczególnym znaczeniu dla polityki pamięci państwa. Implementacja zaleceń powinna ograniczyć ryzyko niegospodarności, poprawić efektywność kosztową i ułatwić mierzalne rozliczanie efektów projektów edukacyjno-kulturalnych.
