Deficyt budżetu państwa po dziewięciu miesiącach 2025 r. sięgnął 201,4 mld zł – dochody spadają nominalnie, ale reforma finansowania samorządów zmienia obraz statystyk.
Według najnowszych danych Ministerstwa Finansów, szacunkowe wykonanie budżetu państwa w okresie styczeń–wrzesień 2025 r. wskazuje na utrzymującą się presję fiskalną. Dochody wyniosły 415,6 mld zł, wydatki 617,0 mld zł, a deficyt – 201,4 mld zł, co oznacza realizację 69,8% rocznego planu. Choć liczby te mogą sugerować gwałtowne pogorszenie salda, analitycy podkreślają, że duża część spadku dochodów ma charakter statystyczny, wynikający z nowego systemu finansowania jednostek samorządu terytorialnego (JST).
Reforma finansowania samorządów zniekształca porównania
Od 2025 r. obowiązuje reforma udziałów JST w podatkach dochodowych PIT i CIT, która znacząco zmniejszyła część wpływów trafiających do budżetu państwa, a zwiększyła dochody samorządów. W warunkach porównywalnych – czyli bez reformy – dochody państwa w okresie dziewięciu miesięcy wyniosłyby 509,1 mld zł, czyli o 93,5 mld zł więcej niż w oficjalnym sprawozdaniu. W takim ujęciu wzrost rok do roku wyniósłby 10,6%, co świadczy o faktycznym umocnieniu bazy dochodowej, a nie jej spadku.
W obecnym ujęciu nominalnym dochody budżetu państwa spadły o 44,6 mld zł (–9,7% r/r), ale był to efekt przesunięcia środków między sektorem rządowym a samorządowym, a nie faktycznego załamania koniunktury podatkowej.
Dochody podatkowe: wzrost VAT i CIT, zaniżony PIT
Dochody podatkowe ogółem wyniosły 365,8 mld zł (–11,1% r/r). Struktura ich wykonania pokazuje jednak wyraźną poprawę wpływów z podatków pośrednich i stabilność podatków dochodowych od firm.
- VAT: 240,3 mld zł (+10,6% r/r) – wzrost dzięki ożywieniu konsumpcji, poprawie ściągalności i ograniczeniu procederu wyłudzeń.
- Akcyza: 67,9 mld zł (+3,2% r/r) – efekt podwyżki stawek o 5% na alkohol od stycznia i na wyroby tytoniowe od marca.
- CIT: 48,1 mld zł (+6,4% r/r), a w warunkach porównywalnych 53,7 mld zł (+18,7% r/r) – dobra kondycja przedsiębiorstw, szczególnie w branży przemysłowej i budowlanej.
- PIT: nominalnie –7,1 mld zł, czyli spadek o 75,5 mld zł, ale po korekcie o udziały JST byłoby to 77 mld zł (+12,6% r/r) – co oznacza faktyczny wzrost wpływów z podatku od osób fizycznych.
Z kolei dochody niepodatkowe wyniosły 48,4 mld zł, co stanowi wzrost o 2,0% r/r, głównie dzięki wyższym wpływom z dywidend i opłat administracyjnych.
Rekordowy transfer do samorządów
W związku z reformą, jednostki samorządu terytorialnego otrzymały z budżetu państwa 147,2 mld zł udziałów w PIT, podczas gdy rok wcześniej było to zaledwie 54,7 mld zł. Wzrost o 92,5 mld zł (169,2%) jest efektem nowego modelu udziałów, który ma wzmocnić stabilność dochodową JST. Łącznie wpływy całego sektora finansów publicznych z PIT wyniosły 140,2 mld zł, co oznacza wzrost o 13,9% r/r.
Wydatki: najwyższe w ZUS, obronie i zdrowiu
Po stronie wydatków wykonanie na poziomie 617 mld zł (66,9% planu) oznacza wzrost o 49,5 mld zł (8,7%) w stosunku do 2024 r. Największe pozycje stanowiły:
- Zakład Ubezpieczeń Społecznych – 133,2 mld zł (67,1% planu),
- Obrona narodowa – 70,6 mld zł (59,5%),
- Obsługa długu Skarbu Państwa – 45,8 mld zł (60,6%),
- Subwencje ogólne dla JST – 40,6 mld zł (80,6%),
- Budżety wojewodów – 40,5 mld zł (70,5%),
- Zdrowie – 35,3 mld zł (82,3%),
- Sprawy wewnętrzne – 33,3 mld zł (67,5%),
- Budżet i finanse publiczne – 28,0 mld zł (84,4%),
- Środki własne UE – 26,3 mld zł (75,8%),
- Szkolnictwo wyższe i nauka – 24,5 mld zł (73,9%).
Największy wpływ na wzrost wydatków miały:
- spłaty zobowiązań z tarcz finansowych PFR (34,1 mld zł) oraz BGK (16 mld zł),
- zwiększone wydatki na ochronę zdrowia (+18 mld zł) – dotacje do NFZ, staże medyczne, badania i dydaktykę,
- rosnące koszty świadczeń społecznych w ZUS (+8,5 mld zł) – m.in. program Aktywny Rodzic, renta wdowia i świadczenia wspierające osoby z niepełnosprawnością,
- większe wydatki na obronność (+4,4 mld zł) w związku z zakupami uzbrojenia,
- wyższe nakłady na transport (+2,8 mld zł) i wpłaty do budżetu UE (+2,4 mld zł).
Zmiana modelu finansowania JST zmniejszyła subwencję ogólną
Wydatki z tytułu subwencji ogólnych dla samorządów były niższe o 55,5 mld zł niż rok wcześniej. Wynika to bezpośrednio z nowelizacji ustawy o dochodach JST, która od 2025 r. nadała subwencji charakter uzupełniający, ponieważ głównym źródłem dochodów samorządów stały się udziały w PIT i CIT.
Deficyt w tempie alarmującym
Po dziewięciu miesiącach 2025 r. wykonanie deficytu budżetowego sięgnęło 69,8% planu, co oznacza, że tempo zadłużania państwa jest wyższe niż planowany rozkład wydatków i dochodów. Eksperci zwracają uwagę, że realny deficyt fiskalny może przekroczyć 6% PKB, jeśli dynamika utrzyma się w IV kwartale, co wpisuje się w ostrzeżenia Instytutu Odpowiedzialnych Finansów o nadmiernym wzroście długu publicznego.
Perspektywy na IV kwartał 2025
W ostatnim kwartale roku rząd będzie musiał zmierzyć się z kumulacją wydatków socjalnych i kosztów obsługi długu. Kluczowe będzie również utrzymanie płynności w kontekście zwiększonych potrzeb pożyczkowych i rosnących kosztów finansowania. Wzrost dochodów z VAT i CIT pozwala zachować względny optymizm co do kondycji budżetu, jednak strukturalne ryzyka fiskalne – w tym wysokie transfery społeczne i niska efektywność wydatków – pozostają nierozwiązane.
Podsumowując, nominalne spadki dochodów budżetowych w 2025 r. są w dużej mierze efektem technicznym reformy samorządowej, a nie pogorszeniem sytuacji gospodarczej. Faktyczny obraz finansów publicznych pokazuje stabilny wzrost wpływów podatkowych, lecz przy utrzymującej się wysokiej dynamice wydatków – szczególnie społecznych i obronnych – deficyt budżetu państwa pozostaje na niepokojąco wysokim poziomie.
