Najwyższa Izba Kontroli (NIK) opublikowała raport, w którym wskazuje na poważne problemy w funkcjonowaniu Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych (FWSZ) – instytucji odpowiedzialnej za finansowanie modernizacji polskiej armii. Jak podkreśla NIK, „nierzetelne przygotowanie podstaw funkcjonowania Funduszu wydatkującego corocznie kilkadziesiąt miliardów złotych negatywnie wpłynie na fundamentalny cel jego utworzenia, jakim było przyspieszenie modernizacji Sił Zbrojnych RP w obliczu rosnących zagrożeń”.
Braki w planowaniu i groźba redukcji zadań
Izba uznała za szczególnie niepokojące dwa aspekty. Po pierwsze, brak zaplanowania spłaty kosztów wynikających z zaciągania kolejnych zobowiązań. Po drugie, błędne podejście do kwestii podatku VAT od zakupów sprzętu wojskowego. W efekcie MON musi doraźnie poszukiwać środków w budżecie obronnym, co – jak ostrzega NIK – prowadzi do przesuwania w czasie części zadań, a nawet ich rezygnacji. „W konsekwencji zagraża to terminowemu osiąganiu poszczególnych zdolności operacyjnych przez Siły Zbrojne RP” – stwierdzono w raporcie.
Kontrole NIK i rosnące ryzyko finansowe
Z uwagi na znaczenie bezpieczeństwa finansowego dla stabilności państwa, NIK przeprowadziła dwie doraźne kontrole realizacji planów finansowych FWSZ za lata 2022 i 2023. Ustalenia wykazały „systemowe oraz przede wszystkim aktualne zagrożenia dla rozwoju polskich Sił Zbrojnych”.
Fundusz, utworzony w Banku Gospodarstwa Krajowego, dysponuje środkami z emisji obligacji, kredytów, pożyczek, corocznych wpłat z budżetu państwa oraz wpływów resortu obrony. Celem była modernizacja armii, jednak znaczna część środków musi być przeznaczana na spłatę zadłużenia i obsługę kosztów.
Globalny kontekst i wzrost wydatków Polski
Rosyjska agresja na Ukrainę w 2022 roku doprowadziła do rekordowego wzrostu wydatków obronnych w skali świata. Według Stockholm International Peace Research Institute, globalne nakłady obronne w 2023 roku wzrosły o 6,8% i osiągnęły 2,44 bln USD – najwyższy poziom w historii. Polska odnotowała największy roczny wzrost w Europie – o ponad 70%, do poziomu ponad 120 mld zł.
Ustalenia dotyczące finansowania
Przyjęta w 2022 roku ustawa o obronie Ojczyzny zwiększyła minimalny poziom wydatków na obronność do 3% PKB oraz utworzyła FWSZ jako dodatkowe źródło finansowania. Problemem stała się jednak struktura zadłużenia. Według NIK, do 2035 roku koszty obsługi instrumentów dłużnych wyniosą ponad 403 mld zł, podczas gdy zasilenie Funduszu z budżetu zaplanowano na poziomie jedynie 46,1 mld zł – czyli niespełna 12%.
„Rolowanie zobowiązań poprzez dalszą emisję obligacji nie jest rozwiązaniem, lecz odraczaniem problemu w czasie” – ocenia Izba. Wskazuje także, że FWSZ stał się jednym z najdroższych instrumentów obsługiwanych przez BGK.
Błędne założenia i niedoszacowania
NIK zwraca uwagę, że planowanie Funduszu obarczone było błędnymi założeniami, w tym dotyczącymi VAT-u, który początkowo miał być finansowany z długu. „Zbyt późna refleksja, że rozwiązanie to byłoby nieuzasadnione ekonomicznie i potencjalnie niegospodarne, pogłębiła skalę niedoboru środków finansowych” – stwierdzono w raporcie.
Ponadto, prognozy sporządzono w 2022 roku w oparciu o nieaktualne dane, nie uwzględniając kredytów i pożyczek. „Bez powyższych informacji Minister Obrony Narodowej nie był w stanie pełnić skutecznego nadzoru nad Funduszem, szczególnie w ujęciu planistycznym” – zauważa NIK.
Realizacja planów w 2023 roku
Plan finansowy Funduszu na 2023 rok zakładał wydatki w wysokości 45,9 mld zł, jednak zrealizowano jedynie 23,3 mld zł. Kontrola ośmiu zadań wykazała, że zmiany wynikały m.in. z przesunięć harmonogramów płatności, problemów formalnych po stronie kontrahentów czy opóźnień w pozyskiwaniu finansowania dla tzw. pakietu koreańskiego.
Zdaniem NIK, „założenia ujęte w harmonogramie dla Funduszu Wsparcia Sił Zbrojnych na rok 2023 były nierealne”.
Wnioski i rekomendacje
W konkluzji Izba apeluje o opracowanie realistycznej i długookresowej strategii finansowania, która uwzględni możliwości budżetowe i zapewni osiągnięcie planowanych zdolności operacyjnych przez armię. „Proces konstruowania prognozy wieloletniej Funduszu powinna poprzedzić rzetelna analiza jego uwarunkowań” – podkreśla NIK.
Raport zaznacza również, że część danych objęta jest klauzulą tajności, a kontrola nie obejmowała oceny zgodności FWSZ z konstytucyjnymi zasadami jawności i przejrzystości budżetu.
