Środkiem obniżającym ryzyko prawne w sektorze bankowym będzie upowszechnienie stosowania umowy modelowej kredytu hipotecznego.
Pod koniec lipca 2025 r. odbyła się zorganizowana przez Rzecznika Finansowego oraz Europejski Kongres Finansowy (EKF) konferencja poświęcona prezentacji umowy modelowej kredytu hipotecznego. Stworzenie i upowszechnienie umowy modelowej stanowiło główną tegoroczną rekomendację EKF. Pomyślne wdrożenie takiej umowy w bankach umożliwi realizację drugiej z rekomendacji EKF, jaką jest uruchomienie krajowego rynku listów zastawnych (https://www.efcongress.com/rekomendacje/rekomendacje-2025/). Rekomendacje te są wynikiem dyskusji prowadzonych podczas EKF. Najsilniej podkreślano w nich fakt, że największym ryzykiem na rynku finansowym jest obecnie ryzyko prawne, które przewyższyło nawet ryzyko kredytowe. Ryzyko prawne jest negatywnie oceniane również przez zagranicznych inwestorów rozważających inwestycje w polski sektor bankowy. Specyficzną cechą tego ryzyka jest zaś to, że nie jest ono powiązane wyłącznie z kredytami czynnymi, ale także z kredytami już dawno spłaconymi.
Celem stosowania umowy modelowej pozbawionej klauzul abuzywnych (niedozwolonych postanowień umownych rażąco naruszających interesy konsumentów) jest osiągnięcie korzyści przez obie jej strony. Dzięki niej banki uzyskają ograniczenie ryzyka prawnego i większe zaufanie w sektorze. A konsumenci, których interesy będą uwzględnione w umowie kredytu, skorzystają z niższych marż dzięki zmniejszeniu kosztownego ryzyka prawnego. Doniosłym efektem wdrożenia umowy modelowej byłoby także zwiększenie stabilności całego rynku finansowego w Polsce, a więc także bezpieczeństwa wszystkich depozytów.
Główny ciężar realizacji tej inicjatywy wzięli na siebie koordynator EKF prof. UG dr hab. Leszek Pawłowicz oraz lider Klubu Odpowiedzialnych Finansów przy EKF Andrzej Reich. Umowę modelową przygotowała natomiast wybrana przez Kapitułę EKF grupa ekspertów prawnych cieszących się uznaniem instytucji rynku finansowego. Działa ona pod przewodnictwem prof. dr hab. Michała Romanowskiego (UW). Czuję się zaszczycona zaproszeniem do tego grona. Prace nad tekstem umowy modelowej będą jeszcze kontynuowane w sierpniu i wrześniu, by ewentualnie uwzględnić zgłoszone uwagi.
W celu umożliwienia ich zgłaszania wszystkim zainteresowanym umowa modelowa została upubliczniona na stronie EKF: Modelowa-umowa-kredytu-hipotecznego-EKF-2025.pdf. Już w trakcie jej publicznej prezentacji na konferencji swoje uwagi zapowiedzieli: Rzecznik Finansowy, Komisja Nadzoru Finansowego oraz Związek Banków Polskich.
Jednocześnie Kapituła EKF czyni starania, by ostateczny tekst umowy modelowej został przyjęty na posiedzeniu Komitetu Stabilności Finansowej, najważniejszego w Polsce organu współpracy i koordynacji działań na rzecz stabilności krajowego systemu finansowego oraz nadzoru makroostrożnościowego. Komitet ten tworzą: prezes NBP, minister finansów, przewodniczący KNF i prezes BFG. Celem przedłożenia umowy modelowej jest udzielenie przez Komitet rekomendacji do jej dobrowolnego wdrażania przez banki. Chodzi o redukcję bardzo wysokiego ryzyka prawnego w Polsce.
Od dłuższego czasu UOKiK pracuje nad projektem wzoru umowy kredytu hipotecznego, który miałby być stosowany obligatoryjnie. Wciąż jednak projekt ustawy nie został ogłoszony i nie wiadomo, czy kiedykolwiek się to stanie. W tym sensie umowa modelowa, stworzona w ramach EKF, nie jest projektem konkurencyjnym dla projektu UOKiK-u. Gdyby ustawa nakazująca bankom stosowanie wzorca przygotowanego przez UOKiK została przyjęta przez parlament, banki musiałyby wzorzec ten w pełni stosować albo – gdyby rodził on dla nich nie dające się zabezpieczyć ryzyka (związane np. z długością okresu wymaganej stopy stałej) – ograniczyć udzielanie kredytów, ewentualnie podwyższyć marże.
Gdyby do wdrożenia wzorca umowy miał zostać wykorzystany akt legislacyjny, to powinien on zawierać zasadę dobrowolności jego stosowania. Banki dobrowolnie wdrażałyby wzorzec, gdyby korzyści z tego wynikające przeważały nad wadami (postrzeganymi z punktu widzenia ich interesów), wynikającymi głównie z prokonsumenckiego ukształtowania postanowień wzorca i ze zwiększonych kosztów obsługi kredytów.
Wprowadzenie wzorca umowy do stosowania aktem legislacyjnym, w oparciu o zasadę dobrowolności, ma też zaletę. Pozwalałoby wykorzystać przywilej, jakim cieszą się klauzule odpowiadające przepisom dyspozytywnym, przewidzianym w art. 1 ust. 2 i motywie 13 Dyrektywy 93/13. Uregulowanie to ogranicza dopuszczalność sądowej kontroli abuzywności wzorca.
Jednak w razie wykorzystania drogi legislacyjnej właściwszym rozwiązaniem nie jest uchwalenie wzorca umowy ustawą, lecz wprowadzenie go aktem wykonawczym, np. rozporządzeniem ministra finansów. Pozwalałoby to uniknąć w przyszłości długiej procedury przygotowywania ewentualnie potrzebnych zmian aktu legislacyjnego ze wzorcem. Ustalanie treści wzorca rozporządzeniem ministra finansów wykluczałby także „wrzutki” na ostatnich etapach procesu legislacyjnego w parlamencie, stwarzające ryzyko braku spójności wzorca z innymi wymogami nałożonymi na banki.
Prof. UJ dr hab. Iwona Karasek-Wojciechowicz
————————-
Autorka jest członkinią Towarzystwa Ekonomistów Polskich i radcą prawnym.
