Prezes NIK Krzysztof Kwiatkowski przedstawił podczas Forum Ekonomicznego w Krynicy wyniki kontroli związanych z nowym systemem gospodarowania odpadami, funkcjonowaniem jednostek samorządu terytorialnego oraz wypracowywaniem porozumienia ze społecznościami lokalnymi. Zapowiedział także ważne kontrole, które wkrótce się rozpoczną.
Forum w Krynicy należy do najważniejszych wydarzeń ekonomiczno-gospodarczych w tej części Europy. Nazywane bywa „polskim Davos”. W tym roku odbywa się pod hasłem „Pokryzysowy świat – czas nowych liderów”. W programie blisko 180 spotkań, w których udział bierze ponad 2,5 tys. osób – polityków, przedstawicieli biznesu, ekonomistów i intelektualistów. Forum to miejsce ważnych debat o sprawach kluczowych dla Polski i naszych sąsiadów. Przypadające w tym roku ważne rocznice – pierwszych wolnych wyborów w Polsce i 10-lecia obecności naszego kraju w UE stanowiły punkt wyjścia do dyskusji o najważniejszych zjawiskach społecznych i tendencjach gospodarczych po transformacji. Wśród zaproszonych do Krynicy gości był prezes Najwyższej Izby Kontroli Krzysztof Kwiatkowski.
Reforma śmieciowa po roku
Prezes NIK uczestniczył m.in. w debacie poświęconej reformie gospodarki odpadami. Rok obowiązywania nowego systemu przyniósł wiele doświadczeń, nie zawsze pozytywnych. Izba jeszcze w 2013 roku sprawdziła, jak gminy są przygotowane do wprowadzenia zmian. Kontrola pokazała, że samorządy mają problemy z wdrożeniem nowych przepisów, ale inspektorzy informowali także o pozytywnych aspektach reformy – przede wszystkim o wzroście liczby mieszkańców segregujących śmieci. NIK zwróciła także uwagę na potrzebne zmiany w prawie, które usprawnią działanie nowego systemu. Chodziło np. o jednoznaczne doprecyzowanie pojęcia „właściciela nieruchomości”, czyli wskazanie, kto ma obowiązek składania deklaracji i wnoszenia opłaty śmieciowej (zarządca nieruchomości, spółdzielnia mieszkaniowa, a może właściciel mieszkania). Propozycje Izby są obecnie przedmiotem prac Komisji Sejmowej oraz Ministerstwa Środowiska.
Podczas debaty prezes Kwiatkowski zapowiedział, że jeszcze we wrześniu ruszy kolejna kompleksowa kontrola dotycząca gospodarki odpadami. Analizy przedkontrolne sugerują, że największym problemem jest brak wydolnego monitoringu tego, co dzieje się z odpadami po odebraniu ich przez przedsiębiorców. Brak rzetelnych informacji, wzmocniony niestabilnością przepisów i brakiem standardów segregacji śmieci, powoduje, że dziś trudno odpowiedzieć na podstawowe pytania: Czy w Polsce zwiększył się wskaźnik odzysku odpadów? Czy śmieci trafiają do Regionalnych Instalacji Przetwarzania Odpadów Komunalnych? A może giną gdzieś po drodze i wcale nie są przetwarzane? Kontrola NIK poszerzona o badanie ankietowe powinna przynieść odpowiedź na pytanie, jak działa system gospodarowania odpadami komunalnymi po roku od jego wprowadzenia.
W poszukiwaniu akceptacji społecznej
Inwestycje celu publicznego budzą sprzeciw społeczności lokalnych nie tylko w Polsce. Choć przedsięwzięcia związane z rozwojem infrastruktury są konieczne z punktu widzenia państwa, to dla konkretnych mieszkańców bywają poważnym obciążeniem. Prezes Krzysztof Kwiatkowski wspólnie z innymi uczestnikami panelu „Zgoda buduje, niezgoda…” zastanawiał się, jak podczas inwestycji prowadzić skuteczny dialog i jak zaangażować do niego administrację publiczną. Pojawiło się też pytanie o to, czy w szczególnych przypadkach regulacje prawne mogą zastąpić akceptację społeczną.
Szef najwyższego organu kontroli państwa przedstawił charakterystyczne przykłady nieprawidłowości prowadzących do nieporozumień i konfliktów między inwestorem publicznym a lokalną społecznością. To m.in. brak referendów przy realizacji kluczowych inwestycji; brak rzetelnej informacji o inwestycjach; brak analiz dotyczących społecznych skutków decyzji administracyjnych.
Błędy te ilustrują ustalenia wielu kontroli. W 2011 roku ministerstwo środowiska ograniczyło pozyskanie drewna w Puszczy Białowieskiej do 48,5 tys. m3 bez uprzedniej analizy społecznych i przyrodniczych skutków tej decyzji. NIK szczególnie skrytykowała brak oceny wpływu zmniejszonego pozyskania drewna na lokalny rynek pracy i na stan drzew. W kontroli dotyczącej Programu Polskiej Energetyki Jądrowej Izba ustaliła, że kampania informacyjna na temat energii atomowej wystartowała z opóźnieniem oraz bez koordynacji. W konsekwencji takie przedsięwzięcia jak „Poznaj atom” oraz „Świadomie o atomie” miały nikły zakres oddziaływania. Wreszcie w niedawnej kontroli farm wiatrowych NIK ustaliła, że władze gmin decydowały o lokalizacji wiatraków, ignorując społeczne sprzeciwy. Nie decydowały się na referenda, a sam proces lokalizowania elektrowni przebiegał w warunkach zagrożenia konfliktem interesów, brakiem przejrzystości i korupcją. W konsekwencji poziom aprobaty społecznej dla tego typu inwestycji spadł w wielu miejscach do zera.
Blaski i cienie polskich samorządów
W środę prezes Krzysztof Kwiatkowski wygłosił w Krynicy wykład poświęcony funkcjonowaniu jednostek samorządu terytorialnego i analizom prowadzonym na ten temat w NIK. Kontrole przeprowadzone w latach 2011-2013 pozwoliły na zidentyfikowanie typowych nieprawidłowości, ale także stworzenie całej listy dobrych praktyk. Jedne i drugie zostały zebrane w specjalnym raporcie i zaprezentowane w kwietniu samorządowcom podczas specjalnej konferencji w Izbie. – Chcemy, by ustalenia naszych kontroli mogły zostać wykorzystane w praktyce – podkreślał wtedy szef NIK. I dodawał, że szczególnie zależy mu na rozpowszechnianiu dobrych rozwiązań, na które inspektorzy trafiają podczas badań kontrolnych. W raporcie jest ich cały szereg – od tych, które dotyczą dożywiania dzieci, poprzez te, które dotyczą ochrony rynku pracy, aż po takie, które pozwalają gminom na zakup energii po tańszej cenie (jest to możliwe dzięki tworzeniu przez kilka gmin tzw. grupy zakupowej, co wzmacnia ich pozycję w negocjacjach cenowych i redukuje czynności związane z zamówieniem publicznym).
Prezes NIK poinformował także, że w planie pracy Najwyższej Izby Kontroli na 2014 r. jest kontrola pracy regionalnych izb obrachunkowych w zakresie przeciwdziałania zagrożeniom wynikającym z nadmiernego zadłużania się jednostek samorządu terytorialnego. Wyniki tej kontroli powinny być przydatne zarówno dla samorządów, jak i regionalnych izb obrachunkowych.
Podczas tegorocznego Forum, które otworzył Lech Wałęsa, dominowały tematy związane z energetyką, ochroną środowiska i służbą zdrowia. Dużo mówiło się o przyszłości roli energii atomowej, poszukiwaniu nowych źródeł wzrostu gospodarczego, współpracy regionalnej oraz rozwoju relacji z nowymi potęgami gospodarczymi. Dyskutowano również o napiętej atmosferze w relacjach międzynarodowych i możliwych scenariuszach dotyczących rozwoju sytuacji na Ukrainie. Zastanawiano się, czy możliwe jest porozumienie, i rozmawiano o wpływie konfliktu na sytuację ekonomiczną regionu.
