Cyrkularność na naszych oczach staje się fundamentem globalnych strategii zrównoważonego rozwoju. Tradycyjny model gospodarki linearnej ustępuje pola systemom, które promują m.in. recykling oraz naprawę lub ponowne wykorzystanie produktów. Liderem zmian niezmiennie pozostaje Europa, lecz zwrot ku cyrkularności widoczny jest na całym świecie.
Rosnąca świadomość zagrożeń klimatycznych i społecznych sprawia, że na całym świecie coraz śmielej wdrażane są założenia gospodarki cyrkularnej. Zmniejszeniu ilości odpadów i redukcji śladu węglowego służyć ma m.in. przechodzenie na odnawialne źródła energii, recykling oraz wprowadzanie zasad GOZ do procesu projektowania produktów. Cele te realizowane są głównie przy pomocy regulacji prawnych i inicjatyw politycznych, wyznaczających ramy dla funkcjonowania biznesu.
Cyrkularność w Europie
Największe postępy w dziedzinie GOZ poczyniła jak dotąd Unia Europejska. Już w 2015 r. Wspólnota przyjęła Pakiet Gospodarki Cyrkularnej, w którym założono m.in., że w ciągu piętnastu lat 65 proc. odpadów komunalnych, 70 proc. przemysłowych i 75 proc. opakowań ma podlegać recyklingowi. W 2018 roku zatwierdzono dyrektywę w sprawie zużytego sprzętu elektrycznego i elektronicznego, zakładającą że 55 – 80 proc. materiałów użytych do produkcji m.in. urządzeń RTV i AGD ma się nadawać do powtórnego wykorzystania. W tym samym czasie zaczęła też obowiązywać strategia dotycząca plastików w gospodarce cyrkularnej. Wprowadziła ona m.in. zakaz korzystania z produktów plastikowych jednorazowego użytku, np. sztućców i słomek. Zakłada ona również, że do 2030 roku wszystkie opakowania plastikowe w UE mają nadawać się do recyklingu.
Prawdziwy przełom w dziedzinie europejskiej cyrkularności ma jednak przynieść tzw. Zielony ład, nad którym Unia pracuje od roku 2019. Jest on kompleksową strategią mającą na celu przekształcenie gospodarki UE w zrównoważoną i neutralną klimatycznie do 2050 roku.
Pod pojęciem Zielonego ładu kryje się wiele aktów prawnych i inicjatyw, które integrują działania m.in. na rzecz ochrony klimatu, zrównoważonego rozwoju czy bioróżnorodności. W projektowanych przepisach nie mogło też zabraknąć regulacji związanych z gospodarką cyrkularną. Przykładem niech będzie Circular Economy Action Plan (CEAP), przyjęty przez Komisję Europejską w roku 2020. Zakłada on promowanie zrównoważonych modeli biznesowych w sektorach elektroniki, tekstyliów, tworzyw sztucznych, budownictwa czy elektromobilności. W praktyce CEAP ma wprowadzić wymogi dotyczące ekoprojektowania, zgodnie z którymi produkty mają charakteryzować się większą trwałością, być łatwiejsze w naprawie i przystosowane do ponownego wykorzystania. Ma także promować wykorzystanie w przemyśle materiałów pochodzących z recyklingu oraz filozofię “napraw zamiast wyrzucać” – tłumaczy Paweł Mikołajczyk, Sustainable Experience Strategist w Fixit.
Innym aktem prawnym mającym na celu zachęcenie firm do przejścia na cyrkularne modele biznesowe jest Europejski Standard Sprawozdawczości Zrównoważonego Rozwoju (ESRS E5).
Regulacja ta ma nałożyć na firmy wymogi sprawozdawcze, które zobligują biznes do raportowania zużycia materiałów i energii oraz informowania o ilości wytworzonych odpadów. W ramach ESRS E5 firmy będą musiały także opracowywać inicjatywy oraz strategie na rzecz zmniejszenia zużycia zasobów. Celem tych działań również ma być promocja ponownego wykorzystania surowców i regeneracji produktów, które mimo zużycia wciąż nadają się do ponownego wykorzystania – dodaje Paweł Mikołajczyk.
Idea gospodarki cyrkularnej zyskuje na znaczeniu nie tylko w Europie. Tempo i skala wdrażania rozwiązań z zakresu GOZ różnią się w zależności od regionu, ale globalna tendencja jest wyraźnie widoczna – świat zmierza ku cyrkularności. Jaką drogą podążają do niej największe gospodarki?
Kluczowa rola Chin
Decydującą rolę w globalnych wysiłkach na rzecz wdrażania gospodarki obiegu zamkniętego odgrywają Chiny – największy na świecie producent i konsument surowców, a także kraj wytwarzający najwięcej odpadów. Pierwsze regulacje dotyczące cyrkularności wprowadzono tam już w roku 2008. Stworzyły one m.in. system ulg podatkowych oraz subsydiów dla firm oszczędzających zasoby i redukujących ilość produkowanych odpadów. Wprowadzenie gospodarki cyrkularnej wpisano też do dwóch kolejnych planów pięcioletnich na lata 2016 – 2020 i 2021 – 2025.
Aktualnie w Państwie Środka realizowany jest Krajowy Plan Działań na rzecz Gospodarki Cyrkularnej, przyjęty w 2021 roku przez Chińską Narodową Komisję ds. Rozwoju i Reform. Stanowi on część szerszej strategii rozpisanej aż do roku 2060 i zawiera m.in. plan utworzenia stref przemysłowych, w których firmy współpracują w ramach zamkniętych cykli materiałowych. Model ten przewiduje, że odpady jednego zakładu stają się surowcami dla innego – tłumaczy Paweł Mikołajczyk.
Cyrkularność w największej gospodarce świata
Idea GOZ zyskuje na znaczeniu również w Stanach Zjednoczonych, choć trzeba uczciwie przyznać, że dzieje się tak od niedawna. W roku 2020 Agencja Ochrony Środowiska przyjęła Narodową Strategię Zarządzania Odpadami i Recyklingiem, a rok później Strategię Gospodarki Cyrkularnej. Celem obu dokumentów jest promocja ekoprojektowania i recyklingu, zmniejszenie ilości odpadów oraz włączenie reguł cyrkularności do programów federalnych.
W warunkach amerykańskich ważniejsze dla rozwoju cyrkularności są inicjatywy podejmowane na szczeblu stanowym i lokalnym. Za wzór służyć może San Francisco, w którym władze miejskie przyjęły bardzo ambitny plan Zero Waste. Obejmuje on m.in. działania edukacyjne zmierzające do ograniczenia konsumpcji, obowiązek kompostowania bioodpadów czy wdrożenie programów naprawy oraz wymiany produktów elektronicznych, odzieży czy sprzętu domowego. Celem jest redukcja odpadów kierowanych na składowiska do zera już w roku 2030 – mówi Paweł Mikołajczyk.
Globalne wyzwania gospodarki cyrkularnej
Regulacje prawne, rządowe programy wsparcia i zachęty finansowe są skutecznym narzędziem promocji cyrkularnych modeli biznesowych. Mimo ich upowszechnienia, idea GOZ wciąż napotyka wiele wyzwań. Jednym z nich jest potrzeba zmiany mentalności i nakłonienia konsumentów oraz producentów dóbr do większej oszczędności i troski o środowisko naturalne. Potrzebne są także innowacje technologiczne, które umożliwią efektywniejsze niż dotąd przetwarzanie oraz recykling surowców. W skali świata ważna jest wreszcie pomoc dla krajów rozwijających się. Wiele organizacji międzynarodowych już teraz walczy z procederem wysyłania odpadów do państw afrykańskich. Ważne jest również to, aby transformacja cyrkularna w krajach rozwijających się szła w parze z postępem gospodarczym. Zbyt radykalne dążenie do zmian może bowiem zaowocować w ich przypadku spowolnieniem ekonomicznym i niepokojami społecznymi.
